poempoetorganon

bir kurtuluşsuzluk gevezeliği

2012-01-13T15:33:00.004+02:00

"Kolay suçlanabilen: zaman. Beni geride bırakan, koyup giden. Ne atbaşı koşabiliyoruz, ne yarışı önde götürebiliyorum. Böylesine amansız, çılgın yenik boğuşma. Yazarken sözde dural olan, kaçıyor elimin altından. Nasıl ileneyim bilmem! Hani sövgü öfkeni uyarır ya da yatıştırır. Neden bunca doğuştan uygarsın. Hiç insanca yanın yok. Sevemiyorsun. Savın boş. Nesin sen? Oysa isteyebilsen, istemeyebilirdin de. Hadi oradan, bilinçsizliğimin aç bilinci."

Vüs'at O. Bener, Bay Muannit Sahtegi'nin Notları

Şiir, yaralı bir insanın soluğu

2012-01-13T15:27:00.001+02:00

Macar şair Attila József, bir Romengazetesi için verdiği söyleşide şiirin ne’liğini şöyle açıklar: “Her iyi şiirbir yaratmadır ve genel olarak şiir, okuyucuların bilmediğini açığa çıkarır.”Bu bağlamda söylediği, şairin dünyadaki yeri, kim olduğu ile ilgili sözleri isecan yakıcıdır: “Yalnız kalmak istemeyen, ama aynı zamanda da yüzeysel insanilişkilerini kabullenemeyen bir insandır şair. Bir şeye ait olduğunu bildiğindeyazar yalnızca. Yalnızlığın şairleri, başka yalnızlara bağlı olduklarınıhissederler. Kendini tamamen yalnız gören ve diğer yalnızlarla da ilişkikuramayan ise şiir falan yazamaz.” Yaşamını bir mücadeleye adamış, halkınınçektiği sıkıntıları kendi çilesine eklemiş bir büyük şairin sözcükleri, ‘yaralıbir insanın soluğu’dur bu sözler.

Ülkemizde, şiirlerinden yapılan azsayıda çeviriye rağmen okurlar tarafından büyük ilgi gören ve sevilen AttilaJózsef adına derleme bir kitap yayımlandı geçtiğimiz günlerde: “Yalan SöylemezÇünkü Şairler”. Sevgi Can Yağcı ve Orhan Tüleylioğlu tarafından hazırlanankitap, yeni kurulan Nota Bene Yayınları tarafından yayımlandı. Şairin, AtaolBehramoğlu, Edit Tasnádi-Kemal Özer, Cevat Çapan, İlhan Berk, Osman Türkay gibiisimler tarafından yapılan şiir çevirilerinin yanı sıra, hakkında yazılmışyazılar ve Türk şairlerce ona ithaf edilmiş şiirler de yer almakta.

“1905’te Budapeşte’de doğdum.Ortodoksum.” 1937 yılında, sanatoryuma girmeden kısa bir süre önce özelkuruluşlara yaptığı iş başvurularında kullanmak üzere kaleme aldığı ünlü“Curriculum Vitae”sine bu cümlelerle başlar József. Sevgi Can Yağcı’nın, şairinyaşamının ayrıntılarına ışık tutan giriş yazısına göre: “Doğduğu ev,Ferencváros, Gat Sokağı’nda 25 metrekarelik küçük bir dairedir. Beş kişi buevde yaşarlar. Kimi kaynaklara göre 1905 ve 1920 tarihleri arasında tam 19 kezev değiştirirler kirayı ödemede zorlandıkları için.” Baba Áron, şair henüz 3yaşındayken ailesini terk edip ülkeden göç eder. Çamaşır yıkayıp evleretemizliğe giderek kendisinin ve çocuklarının geçimini sağlamaya çalışan anneBorbála Pöcze ise 1919 sonuna doğru hayatını kaybeder. Şair, yazdığı en güzelşiirlerinden bir kaçını, anılarında yaşamı boyunca büyük önem taşıyan ve biranlamda ülkesinin tüm kadınlarını sembolize eden bir figüre dönüştürdüğü annesineadar: “Bütün bir hafta aralıksız,/Annemin görüntüsü geçti gözlerimden/Kolundaağır çamaşır sepeti/Çatı katına tırmanırken/…/ Ağlamak için çok geçşimdi/Annemi uçuşan kır saçlarıyla/Görüyorum gökyüzü sonsuzluğunda/Göğün suyunakatarken çivitini.” (Anne). Erken yaşlardan itibaren bir yandan geçimsıkıntıları, bir yandan ailevi dağılmışlıkla başa çıkmaya çalışan József’in, eğitimsüreci de zorluklarla geçecektir. Ergenlik bunalımlarının da etkisiyle birkaçkez kendini öldürmeyi dener. Dönemin en önemli edebiyat dergisi Nyugat’daşiirleri yayımlandığında henüz 17 yaşındadır: “Harika çocuk saydılar beni, oysaancak öksüzün biriydim.” Kısa yaşamına sığdırdığı “Güzellik Dilencisi”,“Haykıran Ben Değilim”, “Devir Gövdeyi Ağlanıp Sızlanma”, “Kenar MahalledeGece”, Bela Bartok’un yapıtından etkiler taşıyan “Ayı Dansı” ve “Çok Acıyor”gibi eşsiz yapıtlara rağmen; son günlerinde iş bulabilmek umuduyla‘parababaları’na kendini şöyle tanıtmak zorunda kalır: “Ana dilim Macarcanın yanısıra Fransızca ve Almanca okur ve yazarım. Macarca ve Fransızca ‘yazışma’yapabilirim, iyi daktiloyum. Stenografi de biliyorum – bir aylık bir uğraşlatazeleyebilirim bu becerimi. Basım tekniğini de tanıyorum. Düşüncelerimi özlübiçimde kaleme alabilirim. Kendimi dürüst biliyorum. Sanırım kavrayışım hızlı,çalışmada dirençliyim.” Şair, 3 Aralık 1937’de şizofreni ve yoksulluğun iyicedaralttığı bu yaşama daha fazla katlanamaz; veda mektuplarını yazıp akşamyürüyüşüne çıkar ve istasyona vardığında kendini bir yük treninin altına atar:“Boş yere yaşayıp gittiğimi/kestirebilirim artık kendi kendime./Deli rolüoynattılar bana/ve şimdi yararsız ölümüm bile.” (İşte Buldum Yurdumu). Yaşamıboyunca iş konusunda çektiği sıkıntılar, siyaseten mevcut iktidarla uyuşmazlıkları,aşkları ve hastalığı dolayısıyla geçirdiği zor günler Attila József’in eserinibelirlemiş; kısa ömrüne sığdırdığı az sayıda şiir onun Macar ve DünyaEdebiyatı’nın saygın isimleri arasında anılmasını sağlamıştır.

Ülkemizde, ilk olarak 70’li yıllarda“Militan” dergisi tarafından hazırlanan kapsamlı bir dosyayla tanıtılan şairinyalın ve içtenlikli şiiri, bir kitap boyutunda ancak 1986’da “Temiz Yürekle”isimli derlemede bütünlenmiştir. Macar Türkolog Edit Tasnádi ve şair Kemal Özertarafından hazırlanan kitap, şairin ünlü “Curriculum Vitae”si ve şiirçevirilerinin yanı sıra, hakkında yazılmış değerlendirmelere de yer verir.József’in ülkemizde tanınmasını sağlayan bu iki yayın, elimizdeki kitabın daesas kaynaklarını oluştururken, yazılarda da sıklıkla anılıyor. Kitapta yeralan “Bendeki Görüntüsü Attila József: Yıllar Sonra, Yeniden” başlıklıyazısında, Kemal Özer şöyle anıyor şairi: “Yıllar sonra, yeniden okuduğumda,Attila József’in yaşamından süzülüp gelen ayrıntılar, benzerine rastlanmayanimgeler, bir şiir dünyasının insanı kavrayıveren atmosferi, bende yine‘çarpıcı’ olmaktan çok ‘yaralayıcı’ bir etki bırakıyor. Yaralı bir insanınsoluğu çarpıyor sanki yüzüme. Bırakılmışlığın, yoksulluğun, alnındaki ışığıyükseklere çıkarmak için çırpınmanın sessiz çığlıklarıyla yalıma kesmiş birsoluk. (…) Sanki insan kesilmiş çağdaş bir keder var karşımda yine.” MacarEdebiyatı’nın ülkemizde tanınmasını sağlayan belki de en önemli isim olan EditTasnádi ise, Kemal Özer ile birlikte derledikleri “Temiz Yürekle”nin oluşumsürecini ve şairin bu iki hayranının mektuplarla kurdukları iletişiminayrıntılarına dâhil ediyor bizi. Tasnádi, yine kitabın en önemli yazılarındanbirinde, József ile Macar besteci Béla Bartók arasındaki etkileşimi çözümlüyor.

Metin Demirtaş, Ataol Behramoğlu,Ahmet Telli, Ahmet İnam, Haydar Ergülen, Neşe Yaşın, Eren Aysan gibi isimlerinkatkıda bulunduğu kitabın eksiklerinden bahsedecek olursak; dilimizde, AttilaJózsef hakkında bulunan kaynak azlığından ötürü yazılarda tekrar eden alıntılarve şairin yaşamını özetleme çabası sıklıkla karşımıza çıkarak kitabın gücünüazaltıyor. Derlemede, Macar Edebiyatı konusunda uzman isimlerin incelemelerininyokluğu ise şairin hakkı olan yazınsal analizler yerine; József’i, ülkemiztoplumcu gerçekçi duyarlılığa yakın duygusal bir hâleyle kuşatıyor.

“Yalan Söylemez Çünkü Şairler”, AttilaJozsef’in herkesi etkileyecek yalınlık ve sahihlikteki şiirini tanımak,yaşamına tanıklık etmek için, tüm eksiklerine rağmen, şimdilik dilimizdeki eniyi başvuru kaynağı: “Söyle niçin taşları dişledin?/Geç kalmışken niye aceleettin?/Düşleri neden geceleri görmedin?/Söyle aslında istediğin neydi?”

Kitap Zamanı

Yaşam bilgisi, ölüm bilgisi

2012-01-13T15:23:00.002+02:00

Theo Angelopoulos’un, kelimelerinruhunu derinden kavrayan eşsiz filmi “Mia Aioniotita Kai Mia Mera”da (Sonsuzlukve Bir Gün) şair, hasta yatağındaki annesine sorar: “Neden anne, hiçbir şeybeklendiği gibi olmadı? Neden çürüyüp gider insan sessizce, acıyla ihtirasarasında parçalanarak? Ben neden hayatımı sürgündeymiş gibi geçirdim? Kendi anadilimi konuşma şansım varken neden bu kadar seyrek döndüm ülkeme?” Ve bir şairiçin en can alıcı soruyu sona saklar: “Kendi dilim varken, hâlâ kayıpkelimeleri bulabilecek ya da sessizliğin içinden unutulmuş kelimeleriçıkarabilecekken neden sadece ve sadece kendi ayak seslerimi duyabildim eviniçinde?” Bu sahneyi her seyredişim ya da anımsayışımda, kendi yurduna sürgüntüm şairleri birer birer anımsamamam mümkün değil; belki de en başta, 20.yüzyılın en büyük Yunan şairlerinden Yorgo Seferis’i anarak.

Bir yanda kendi ülkesiYunanistan’daki iç karışıklıklar, diğer yanda büyük Dünya savaşlarının sürdüğükaranlık dönemin tam ortasında yaşamını sürdürmeye çalışan; 1914 yılında doğduğuşehir İzmir’den ailesiyle birlikte göç etmek zorunda bırakılan, sonrasındaysa diplomatikgörevi ve siyasal sebeplerle kendi dilinden, yurdundan uzak bir şair. “Kaçsessiz an bir yaşam eder?” diye soran Seferis’in günlükleri geçtiğimiz ay “BirŞairin Günlüğü (1945-1951 Günleri)” başlığıyla, şair ve çevirmen Alovatarafından dilimize aktarıldı.

“İnsan duygularını, düşüncelerinitümüyle yazıya geçiremeyince, her şey sıkıcı olup çıkıveriyor. Peki, nedir bizekalan hepi topu?” cümleleriyle açılan kitap, yazılımından yayımlanmasına deköncelikle zorlu bir mücadelenin tanığı. On iki yaşından itibaren günlük tutmayabaşlayan şair, yazdıklarının en azından bir bölümünü yayımlama kararı aldığısıralarda Yunanistan’daki siyasal ortam giderek kötüleşmektedir. Bu metinlerikendi ülkesinde özgürce yayımlatamayacağını anladığı gibi, el yazmalarının yokedilme tehlikesi de vardır. Seferis ölümünden kısa bir süre önce, günlüğün birkopyasını arkadaşı Athan Anagnostopoulos’a vererek bu sayfaların en azındanİngilizceye çevrilerek diğer ülkelerde okura ulaşmasını sağlamıştır. Bahsigeçen çeviri için bir giriş yazısı kaleme alan Walter Kaiser, şu sözcüklerletanımlar yapıtı: “Günlükte belirgin olan gerginliğin ve içtenliğinetkilemeyeceği kimse yoktur sanırım. Öyle ki, bu sayfalar okuru tümüyle, şairinaklına, yüreğine ve yaratıcı eyleminin içine sokuyor. Gide’in, Woolf’un,Camus’nün, Pavese’ninki gibi, bu yüzyılda nice edebi günlükler; yazarını dahaiyi anlamamıza yardımcı olan mektuplar yayımlandı. Ama bu günlük kadar, şiirinkaynaklandığı duyarlığı ve çıplak düşünceyi apaçık yansıtan pek az yapıtvardır.” Konstantinos Kavafis’e bağlılığı ile bilinen şairin, defterlerineseçtiği isim de ona bir saygı niteliğindedir: “1945-1951 Günleri”. Kavafis’inen kişisel şiirleri, tarihleri değişik olsa da, aynı başlığı taşırlar. Buadlandırma, bir şekilde aynı ruhun, benzer tanıklıkların sürdürüldüğü anlamınada gelmektedir. Şiir ile ilgili düşüncelerinin hemen ardından, yine buna bağlıolarak, “bu günlüğün ikinci büyük ilgi alanı ya da teması Kavafis’tir.Seferis’in düşünceleri durmadan Kavafis’e döner. Kavafis’in şiirleri ötekiçağdaş Yunan şairlerinden hiçbir zaman çok uzak olamayacağına göre, bu tutumdaşaşılacak bir şey olmasa gerek. Yunanca şiir yazan herkesin bir biçimdeuzlaşacağı bir durumdur bu.”

1948 Şubat’ında büyükelçilikgöreviyle Ankara’ya gelen şairin günlüğünün son bölümü de ülkemizde yazılır. Üçyıl boyunca Türkiye’de yaşayan Seferis için doğduğu ve çocukluğunu geçirdiğitopraklara dönüşün ayrı bir anlamı vardır. Bu ilk zorunlu göçün ruhundayarattığı sürgün duygusu tüm şiirine sızmış, yaşamı boyunca mitik bir Yunankimliğinin izini sürmesine sebep olmuştur: “Ankara, fiziksel olarak, bildiğiAkdeniz Anadolu’sundan oldukça farklı bir plato üzerinde olmasına karşın,Seferis kendini orada, en azından çocukluğunun İonia kıyılarına yakınhissediyordu ve bu yakınlık onu Odisseusvari nostos (eve dönüş) duygularıyladolduruyordu.”

2 Ekim 1946 tarihli günlüğüne,“Yaşam bilgisiyle ölüm bilgisi arasında dalganın üstündeki tüyden başka şeydeğilim belki ben,” diye yazan Yorgo Seferis’in çocukluğunu geçirdiği İzmir’e dönüşününkendisinde yarattığı sarsıntıya dair yazdıklarını; İstanbul, Bursa, Konya,Denizli gibi Anadolu şehirlerindeki izlenimler ve kaleme aldığı şiirleri dekapsayan kitap, bizim gibi bu topraklarda yaşayanlar için ayrı bir öneme sahipolsa gerek.

Kitap Zamanı

Gölgesi...

2012-01-09T04:41:00.003+02:00

"Şiir konusunda da hayat konusunda da -aslında- başkalarının söylediğine bakmayacaksın. En sonunda mihenk taşı olarak kendini koyacaksın ortaya."

Zafer Yalçınpınar'a teşekkürler..

Çatı odası düşüncesi

2011-12-12T23:58:00.000+02:00

“İnsan her şeyianlatamaz ki: Bir yaşam kolayca ortaya serilemez. Yaşamınızı açmayakalkarsanız, tamamen kirlenmiş bir halı gibi silkeleyebilirler, ben bunuyüzünüze silkelesem, belki de teşekkür ederdiniz. İşte böyle bir şeydir birininyaşamını, hangisi olursa olsun, önünüzde silkelemesi. Öksürük krizine tutulurve kısa bir süre sonra da kaçardınız.” Kurt Hofmann’la yaptığı bir söyleşide,insanın yaşamı ve öyküsüne dair düşüncelerini bu her zamanki açık ve sertüslubuyla aktarıyor Thomas Bernhard. Her anlatısı, sayfalar ilerledikçe büyükkara bir monologa dönüşen Avusturyalı yazarın başyapıtlarından biri olan“Düzelti”, yazarın üslubunu birebir yaşatan Sezer Duru’nun benzersizçevirisiyle geçtiğimiz günlerde dilimize aktarıldı.

Ağır birzatürreden dolayı tedavi gördüğü hastaneden, henüz tam da iyileşmemiş birhalde, üstelik doktorların da tavsiyesine kulak asmadan ve kendi sorumluluğunutaşıyarak ayrılan anlatıcımızın ilk durağı Aurachtal’daki hayvan doldurmasanatçısı Höller’in evi; yani, ortak arkadaşları Roithamer’in yaşamının uzunbir bölümünü geçirdiği ve intiharının öncesinde, kız kardeşi için tasarladığıkoni evle ilgili belgelerin, günlük notların bulunduğu Höller’e ait çatıkatındaki odadır. Buraya geliş amacı ise, arkadaşı Roithamer’in vasiyetine uyarak,binlerce belgeyi ve onun kapsamlı “Altensam ve Altensam’la ilgili her şeyin,koninin özel olarak göz önünde tutulmasıyla” başlığını taşıyan taslağınıdüzenleyerek yayıma hazır hale getirmektir: “Birden aklıma sadece Roithamer’ingeride bıraktıklarıyla uğraşmak dışında, aynı zamanda bu uğraş hakkında yazmakda geldi ki, burada ona başladım.” Yazar, bir Thomas Bernhard romanındaki tipikkarakterlerden biri olan Roithamer aracılığıyla, aile kavramından devlete,felsefeden, müziğe ya da politikaya özgün ve sıradışı düşüncelerini anlatıcıüzerinden aktarırken, her zamanki tahrip edici ve kırıp geçiren döngüselüslubuyla bizi her satırda daha derine ulaştırmayı başarıyor.

Varlıklı birailenin, diğer aile bireylerine uyumsuz üyesi olan Roithamer; kardeşlerinekıyasla çocukluğunu ve ilkgençliğini geçirdiği Altensam’da yaşamayı hiçbirzaman benimseyememiştir. Altensam onun için, onu her geçen gün zayıf düşüren,mahveden bir yer olmuş; tüm ömrü boyunca Altensam’dan kopmak dışında daha güçlübir düşünceye sahip olmamıştır: “Altensam’dan uzaklaşmak zorunda oluşuRoithamer için henüz bir çocukken büyük bir insanın zihin açıklığı ile belliolmuştu ve o Altensam’dan uzaklaşmanın hazırlığını yaparcasına Altensam’dakendini hep diğerlerinden ayırmıştı, ondaki her şey daha çocukluğunun ilkyıllarında Altensam’dan gideceğini ve Altensam’ı gerçekten de kesinlikleardında bırakacağını gösteriyordu, çünkü onun düşündüğü gibi bir düşünme biçimiAltensam’la ve Altensam’dan ayrılmadan olanaksızdı. (...) Altensam’ı o herzaman akli zaaf olarak görmüştü, Altensam’da yaşayanları da, akrabalarını da buakli zaaf içinde yaşayan zayıf akıllılar olarak görmüştü ve hiçbir şeyden, buzayıf akıllıların içinde bulundukları akıl zayıflığına geri dönmekten korktuğu kadarkorkmadı.” Çevresindeki bu akıl zayıflığından muzdarip insanların arasındayalnızca kız kardeşi, Roithamer için istisnai bir önem taşımaktadır. Höller’inçatı katında, “çatı odası düşüncesi”ne daldığı bir gün zihninde uyanan ve hementasarımına başladığı, içinde yaşanılabilecek bir yapı olarak benzeri olmayan vedevasa ölçülerdeki koni, Roithamer’in geri kalan yaşamının başat anlamıolacaktır. Ta ki, kız kardeşinin ani ölümü ve hemen ardından da kendisinin,ömrü boyunca nefret ettiği Altensam’da kendini asışına kadar.

Her büyük yazargibi sürekli olarak aynı anlatının çevresinde dönen Thomas Bernhard, Roithamerüzerinden bir kez daha o ölümcül yakınmasına, büyük kara monoloğuna dahilediyor bizi; yazarak tekrar tekrar aynı acıyı sağaltmaya çabalayan, ölümle başaçıkmanın ya da daha doğru deyişle ölüme rağmen yaşamla başa çıkmanın tekyolunun yazmaktan geçtiğini düşünen, bilen biri olarak; karakterleri üzerindenkendisini tanımlayarak: “Roithamer gibi bir insan ve böyle bir karakter veböyle bir varoluş yetisi, diye düşünüyorum, gelişiminin belli bir yerinde, yanien uç noktasında, durmak, patlayarak durmak, parçalanmak zorundaydı.Roithamer’le uğraşırken nasıl bir büyüklükle uğraşmak zorundayım, diyesoruyorum kendi kendime, öyle bir kafayla ki her şeyi en uca sürüklemeyeniyetliydi ve mecburdu ve bu her şeyle olan zihinsel ilişkisi, karşılıklıetkiyle en yüksek başarıları ortaya koyabiliyordu.”

Kitap Zamanı

'Sonra, olağanüstü bir keder'

2011-12-12T23:52:00.000+02:00

“Pencereden bakınca, güllereeğilirken görüyorum onu,/diken batmasın diye parmaklarına, tam dibinden/tutuyorçiçekleri. Öbür eliyle kesiyor saplarından,/duruyor sonra gene kesiyor; dünyadahiç bu kadar yalnız görmedim onu.” dizeleriyle açılıyor Raymond Carver’ın“Bağrına Bas” isimli şiiri ve ancak bir şairin yakalayabileceği bu yalnızlıkânını benzersiz bir şekilde görselleştiriyor: “Başını kaldırıp/bakmayacakşimdilik. Güllerle ve ancak/düşünebileceğim, söyleyemeyeceğim başka birşeyle/yapayalnız.”

Amerikan öykücülüğünün en özgünisimlerinden Raymond Carver, bu kez şiirleriyle Türkçede: “Bilmezsiniz AşkNedir”. Yazarın, şiir kitapları içinden temsil edici örneklerin derlendiğiseçkiyi Cevat Çapan yayıma hazırlamış.

1938 Oregon doğumlu Carver, işçisınıfından bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. İçinde bulunduğu çevreninşartlarının gerekliliğine uygun olarak ailesini geçindirmek için bir yandanilaç depolarında, hastanelerde, benzin istasyonlarında çeşitli küçük işlerdeçalışırken; diğer yandan da yazarlık çalışmalarını sürdürür. Gene bu dönemdehenüz 19 yaşındayken, 16 yaşındaki Maryann Burk’le evlenir. Çalışmaktan artakalan zamanlarında, Amerikalı ünlü öykü yazarı John Gardner’ın yazarlıkatölyelerine devam eder. Geçim zorlukları ve alkolizmle savaştığı yıllarınardından, 1976’da yayımladığı ilk öykü kitabı “Will You Please Be Quiet,Please” ile geniş bir okuyucu kitlesi tarafından tanınır. Kasvetli küçük şehirmanzaraları ve kenar mahalle insanlarının ağırlıklı olduğu ilk dönem öyküleri,Tess Gallagher ile tanışmasının ertesinde değişikliğe uğrar; yazarın bundansonraki konuları yaşam-ölüm dengesi ve doğa görüntüleri olacaktır. Bu dönüşümünardından öykünün yanı sıra ağırlıklı olarak şiir çalışmalarına yoğunlaşanCarver, ardı ardına yeni yapıtlar üretir: “Where Water Comes Together WithOther Water” (Suların Başka Sularla Buluştuğu Yer), “Ultramarine” ve “A NewPath to the Waterfall” (Çağlayana Giden Yeni Bir Yol). Cevat Çapan’ın seçkisidaha çok şairin bu ‘ikinci bahar’ına odaklanıyor: “Unut korkarak yaşadığın herşeyi./Oda müziğiyle ilgili her şeyi./Yağmurlu Pazar günleri öğledensonra/gidilen müzeleri vs./Eski ustaları. Hepsini./Unut o genç kızları.Unutmaya çalış onları./O genç kızları. Bütün onları.” (Genç Kızlar).

Carver, otobiyografik öğelerin baskınolduğu öykülerine paralel olarak şiirlerinde de kendi ya da yakın çevresininyaşamından ilham almıştır. Alkol sorunlarıyla geçen gençlik yılları, alt sınıfyaşamı yapıtının belli başlı konuları arasında yer alır. Tess Gallagher’leilişkisinin ardından, bu ilk dönemine dair bir sorgulamaya girişen yazar; yaşamınher durumda yeğliği üzerinden kendisiyle barışarak, doğayla uyumlu bir şiiregirişmiştir: “Buraya geldiğimde her şeyden uzaklaşmaya/çalışıyordum. Özellikleedebiyattan./Onun gerektirdiği şeylerden ve sonuçlarından./İnsan ruhundadüşünmemek diye bir istek var./Sakin olmak. Bununla birlikte de/titiz olmak vesert olmak isteği.” (Radyo Dalgaları). Nehirler, denizler, ormanlar, kısacasıdoğanın kendisi bir anlamda onun kurtarıcısı olmuştur: “Bu nehir boyundakiyerimden ayrılmadan önce/canımın çektiği kadar kalacağım burada./Hoşuma gidiyornehirleri sevmek/Onları kaynaklarından çıktıkları/yere kadar sevmek./Beniçoğaltan her şeyi sevmek.” (Suların Başka Sularla Buluştuğu Yer). Öykülerindeolduğu gibi şiirlerinde de yalın bir dille gerçekçi tasvirlere girişen Carver,bu konuda ilham aldığı isimlere de haklarını ödemekten çekinmez. ŞiirlerindeÇehov’dan Hemingway’e; W.C. Williams’tan Charles Bukowski’ye ustalarındansıklıkla bahseder. Hatta, seçkiye de adını veren “Bilmezsiniz Aşk Nedir” isimlişiirde Bukowski’ye şunları söyletir: “Burada yalnız bir şair var bu akşam/bugece bu şehirde yalnız bir şair/belki de bir gerçek şair var bu ülkede bugece/o da benim.”

İlerleyen yaşıyla birlikte sıklıklaölümü konu edinmeye başlayan Carver; ölümden korku duymakla birlikte, sonnefesine kadar yaşamın yüceliğindeki ısrarını sürdürür. Örneğin, Antonin Artaudile ilgili bir şiirinde her şeye rağmen umut baki kalacaktır: “Antonin, artıkbaşyapıtlar yok, orası kesin./Ama ellerin titriyordu bunu söylerken,/Üsteliksen de bilirsin, her perdenin arkasında,/bir kıpırtı vardır her zaman.”(Artaud). Yine de, sevdiklerinin ölümünde, “o yaşamazken yaşamaya devametmek”te en ağır acıyı deneyimler; belki o an yaşam sadece bir kedere dönüşürşair için: “Günün ilk cıgarasını yakıyorum ve ürpererekuzaklaşıyorum/pencerenin önünden. Sis çanı çalıyor yeniden, kaygıyladoluyor/içim. Sonra, sonra olağanüstü bir keder.” (Yaz Sisi)

Kitap Zamanı

Büyük kara monolog.

2011-11-26T14:47:00.001+02:00

Dünya çok karanlık bir yer, “insanlardaki her şey ölüme karşı oyalanmaktan başka bir şey değil,” diyor Thomas Bernhard. Dünya çok karanlık bir yer, insanın yazgısı ölümle çevrelenmiş, yaşam sandığı şey yanılsamalardan ibaret. Gerçek düşünme imkânsız, düşünme gerçekleştirilemez bir imkânsızlık insan varoluşunda. Deneyimlerimiz birer yanılsama, bir kara delik varoluşumuz doğa için, çünkü, insanın yazgısı ölümle belirlenmiş, ölümcül kuşku ya da ölümcül umutsuzlukla. İnsan ancak bir anlam imkânına olan inancıyla sürdürebilir belki de bu varlık rüyâsını, yoksa vazgeçer, vazgeçmek tek kesin gerçekliktir çünkü. “Doğanın bu kadar çok felaket ve bu kadar çok dehşet töz üretebilmesi,” diyor Bernhard, “Bu sınırsız acı çekme kapasitesi,” diyor Bernhard Yürümek isimli anlatısında, “bu sınırsız üretmenin buluş zenginliği ve felakete dayanıklılık.” Ancak bir tür deliliğe benzer bir yazı ile bu umutsuz yürüyüşten çıkma çabası, büyük kara bir monologa çevirerek tüm yaşamı, bu deliliği ötekilere bulaştırarak, çünkü bir yaşam ancak çıldırmanın eşiğinde sürdürüldüğü zaman en büyük imkânını bulur ve çağımızda yaşam bağımlılığı epidemik bir hastalıktır, kimse henüz adlandırmamış olsa da bunu. Oysa, “Her şeyi adlandıran olduğumuz halde,” diyor, “ve bu yüzden hiçbir zaman kesin düşünemediğimiz için varoluyoruz,” diyor Bernhard. Felsefenin ve müziğin, ya da bunun yerine kısaca Wittgenstein ve Schumann'ın da diyebiliriz, yardımıyla varoluyoruz, İstem ve Tasarım Olarak Dünya ile, Schopenhauer'in yardımıyla varoluyoruz, varkalıyoruz Dünya'da, düşünme çabasını bir şekilde onlara aktararak, düşünmenin ya da düşünerek yaşamanın imkânsızlığının çıkış noktasını onlara aktararak, onlarda bularak. Bizi tümüyle kuşatan varoluşun, bu büyük gözükapalılığın paylaşıldığı insanların oluşuyla, çünkü, “sonuçta,” diyor Bernhard, Evet isimli kara monologunda, “yakınımızda her şeyi konuşabileceğimiz tek bir insan da olsa dayanabiliriz, aksi halde dayanamayız,” diyor Bernhard. Sanki o en öldürücü etkiye sahip cümleyi bulabilmek için dairesel bir dönüşle aynı sözcüklerin etrafında kurduğu yazısı gibi, yaşamı gibi. Bu kavram-üreten metnin çevresinde, yazarın bir kitabından diğerine geçişte, onu bıraktığımız o karanlık noktada bulup, tekrar büyük söylenmesine başladığı gibi, çünkü Bernhard, yaşamı boyunca aynı metni yazan büyük yazarlardan biri. Yazarak tekrar tekrar aynı acıyı sağaltmaya çabalayan, ölümle başa çıkmanın ya da daha doğru deyişle ölüme rağmen yaşamla başa çıkmanın tek yolunun yazmakta olduğunu bilen biri. “Bütün yaşam süreci bir kötüleşme sürecidir, sürekli, bu yasa en korkuncudur, her şey kötüleşir,” diyor Bernhard. “Anlayış keskinse düşünce en pervasız ve en açık olandır,” diyor Bernhard, “en kısa zamanda, her şeyin çekilmez ve dehşet verici olduğunu söylemek zorundayız. Kuşkusuzdur ki çekilmez olanı çekmek ve dehşet vereni, dehşet veren bir şey olarak algılamamak sanattır. Bu sanatı en zor olarak betimlemek doğaldır. Olgulara karşı varolma sanatı,” diyor Bernhard, “en zor olan sanattır.” Dünya çok karanlık bir yer'dir, özellikle düşünme çabası içindeyse insan. Çevresindeki her güç, arkadaşlarından ailesine, oradan da devlete kadar olan tüm güçler düşünen bir insana karşıdır ve onu yok etmeye, kendisine benzetmeye, bunu beceremediğinde ise ölümüne sebep olmaya çabalar. Bir devletin, düşünen bir insan için, örneğin Bernhard'ın anlatısındaki Karrer gibi biri için tek vaadi Steinhof akıl hastanesidir, ya da olup bitenin tamamıyla uzağında ve dışında duran Scherrer gibi bir psikiyatri uzmanı, ya da her zaman bizim için daha kötüsünü düşünen bir devlet vardır üzerimizde. Hollensteiner gibi bir başka ülkede çok daha iyi çalışma şartlarına ulaşabilecekken kendi ülkesinde, Avusturya'da kalmayı seçtiği için bu devlet aygıtının kayıtsız ve engelleyici tutumuna maruz kalışı ve kendi eliyle ölüme sürüklenişi gibi. Çünkü, “Hollensteiner'in intiharı pek çok intihardan biridir, her geçen yıl kıymet verdiğimiz ve yetenek ve deha sahibi olan ve müstesna ve olağanüstü olanların kendilerini öldürdüklerini saptıyoruz,” diyor Bernhard, “çünkü biz hep devlete karşı umutsuzlukları yüzünden bu kendilerini öldürenlerin sadece cenaze törenleri için mezarlıklara gidiyoruz,” diyor Bernhard. Maruz kalınan kayıtsızlık düşünüldüğünde bir ülkede ya da bir diğerinde yaşıyor olmak da, birinde ya da bir diğerinde mahvolmak da anlamsızlaşır, yahut bir insandan bir diğerine kaçışta artık umutsuzcadır. Evet isimli anlatıdaki bir ismi bile olmayan İranlı kadının yaşamı değil ölümü olumlayan cevabındaki gibi: “Bir gün kendini öldürüp öldürmeyeceğini sormuştum. Bunun üzerine gülmüş ve ‘Evet' demişti.”

Kitap Zamanı

Tutukluluk.

2011-11-25T13:29:00.001+02:00

" (...) Roithamer gibi olağanüstü yaşam ve de doğabilim yeteneği olan biri için bu süregelen ve ömür boyu süren yoğunlaşma, böylesi bir yaşam ve doğabilim yeteneği için süregelen ve ömür boyu süren tutukluluk anlamı taşır, çünkü böyle bir insan belli bir andan sonra amacına ulaşma yeteneği dışında başka hiçbir şeyle yaşamayı sürdüremez, bu durum onun birdenbire aymasını sağlamış, her şeyden öte önemli ve itici gücü olmuştur, böyle biri birdenbire, gelişimi ve sonunda amacına ulaşması önünde engelleyici ya da azıcık tedirgin edici bulduğu her şeye karşı savunmaya geçerek varlığını sürdürmüştür, her şeye karşı koyarak, bu amaç için faydalı olan şeyler dışında başka hiçbir şeyle ilgilenmeden, böyle biri doğal olarak gittikçe yalnızlaşır ve sürekli daha acılı olan bu yolda ilerler, her durumda bu yolda yalnız ve kimsenin desteği olmadan yürümek zorundadır."

Thomas Bernhard, Düzelti, s. 28-29

Monochrome.

2011-11-19T15:17:00.001+02:00

Herneyse,

Herşeyi deneyebilirim, bu hiçbir yere gitmeyen aynı çember ve ben artık yoruldum.
Herneyse, kaybettim yüz ifademi, haysiyetimi, bakışımı, hepsi gitti ve ben artık yoruldum.

Ama korkma, iyi bir iş buldum ve her gün senin o çok sevdiğin eski bisikletimle işe gidiyorum.

Kimi okumadığım kitaplarımı yatağımın altına attım ve gerçekten bir daha 
okumayacağımı düşünüyorum
Konsantrasyon yok, sadece beyaz bir keşmekeş etrafımda her yerde, 
biliyorsun ben artık çok yoruldum

Ama telaşlanma sık sık akşam yemeklerine ve partilere gidiyorum beni önemseyen 
eski birkaç arkadaşla, beni eve bırakır ve bazen de kalırlar.

Siyah beyaz döşemeler, siyah beyaz duvarlar, yanımda sadece yokluk var, 
sessizlik var ve başka hiçbir şey yok.
Siyah beyaz daire, siyah beyaz hayat, yanımda sadece yokluk var, 
sessizlik var ve başka hiçbir şey yok.

Bazen bir olayı araştırıyorum ya da birşeyleri hatırlamaya çalışıyorum, 
ama gerçekten zihnim bomboş,
Bazen pencereleri açıyorum ve caddelerde yürüyen insanları dinliyorum, 
dışarıda hayat var.

Ama korkma, iyi bir iş buldum ve her gün senin o çok sevdiğin eski bisikletimle işe gidiyorum.

Herneyse, herşeyi deneyebilirim bu hiçbir yerde bitmeyen aynı çember ve ben artık yoruldum.
Herneyse, kaybettim yüz ifademi, haysiyetimi, bakışımı, hepsi gitti ve ben artık yoruldum.

Ama korkma, iyi bir iş buldum ve her gün senin o çok sevdiğin eski bisikletimle işe gidiyorum.

Siyah beyaz döşemeler, siyah beyaz duvarlar, yanımda sadece yokluk var, 
sessizlik var ve başka hiçbir şey yok.
Siyah beyaz daire, siyah beyaz hayat, yanımda sadece yokluk var, 
sessizlik var ve başka hiçbir şey yok.

isimsiz.

2011-11-14T21:46:00.001+02:00

"Ruhum kar altında toprak gibi"

2011-11-14T21:33:00.001+02:00

Nostaljidüşüncesi, kişide sahte bir duygusallık ve özlem yaratır çoğu zaman. Geçmişinbüyülü uzaklığı, ‘şimdi’nin kaotik gerçekliğiyle mukayese edilerek, olumlanır.Oysa ki, yaşanılan an ile hayâl ettiğimiz geçmişin arasındaki mesafe, sıklıkla,rüyâlarımızdan ibarettir. Tanığı olduğumuz, yaşadığımız şimdinintahayyülümüzdeki arabıdır, tarih. Şehirler gül kokar, insanlar dosttur,kelimelerin değeri altın pahasıdır. Bugünün tüm karanlığı, ‘orada/uzakgeçmişte’ aklanır. Zihinde yeni bir gerçeklik uzamı oluşturulur ve olumlu görülenher şey o fotoğrafa aktarılır. Oysa Zaman, tek bir şey söyler daima: “Çokyaşlıyım/binbir gecelerden geçtim/masallar kadar yorgunum” (Şam Konuşuyor).

Şiire70’li yıllarda, Edebiyat dergisi çevresinde başlayan Arif Ay’ın, bir süredir “Bağdat’aDönen Şiirler” üst başlığıyla yayımlanan şiirleri, bu kez “Şiirimin Şehirleri”adıyla kitaplaştı. Geçtiğimiz yıllarda bütün şiirlerini bir araya getiren “GüneDoğan Koşu”yu yayımlayarak yapıtına toplu halde bakma imkânı bulduğumuz Ay’ın;kültürel ve dinsel alanın imge dağarcığını benimseyen poetikası, bu kitaptakendisine yeni bir alan açıyor. İslâm coğrafyasının, tarihsel öneme sahip tümşehirlerinin sırayla dile geldiği yapıtta, belli bir kurgusal tarihin, nostaljikyüceltmenin izlerine tanıklık ediyoruz.

Sunuşyazısında kitaba dair şunları söylüyor Arif Ay: “Bu şiirler Bağdat’ın yakılıpyıkıldığı, işgal edildiği günlerde yazılmaya başlandı ve ‘Bağdat’a DönenŞiirler’ adıyla yayımlandı. İslâm’a başkentlik yapmış şehirler Bağdat’ınacısına ortak edilerek konuşturuldu. Bu konuşma ve sorgulama sürüp gidecek hep.Bunun için de şiirleri, ‘Şiirimin Şehirleri’ olarak daha kuşatıcı bir isimaltında kitaplaştırmayı düşündük.” İstanbul, Semerkand, Buhara, Şam, Kudüs, Mekke,Medine, Kahire ve Bağdat’ın bir bir dile geldiği yapıtta; Bosna’nın acısına dayer verilmiş: “Sabah gergin bir ipti/koptu ve yıkıldı hayat/ne kalem ne kağıtne kitap/ölümün dağındayım şimdi/insan dağa ne söylerse/dağ insana onu söyler”(Bosna âh Bosna). Bu coğrafyada yaşayan bizler için belki de en kutsalbaşkentlerden biri olan İstanbul ile başlayan kitap; zamanın ve mekânınköprüsünde yer alan şehrin, tarihte taşıdığı anlama vurgu yaparken, bugüngeldiği noktayı da yermekten çekinmiyor: “Kırk kumalı evin/kırk kamalıkülhanbeylerine/saçımı süpürge etmekten yatalak/halk ki olağanüstü hâl/kışkırtve köşe kap” (İstanbul Konuşuyor). Kitap boyunca şehirlerin, ayrı ayrı şiirlerboyunca dile gelişindeki eleştirel yük, artık zihinsel haritamızda birer büyülümasal diyarına dönüşen Semerkand, Buhara gibi anıt şehirler söz konusuolduğunda ise ne yazık ki, şiirsel gücünü yitirip, nostaljik bir efsunlasarmalanıyor. Bugüne erişemeyen yaşam, dünün kurgusal güzelliğindetekrarlanmaktan öteye geçemiyor: “Doğu’nun Çin’i/Batı’nın cini/unutturdu benionlara/ben ki hasretten bir dağım/ıpıssız kaldı otağım” (Buhara Konuşuyor).Sezai Karakoç’tan Nizar Kabbani’ye, yakın duyarlılıklara sahip şairlerinizinden yola çıkan Ay’ın, “kan dolu havuzlarda/yüzme bilmeden büyümüş çocuklar”adair dizeleri, bahsi geçen başkentlerin tarihinde günümüze yaklaştıkça daha canyakıcı bir hâl alıyor: “Her doğan çocukta gül açılımı/muştu kelebekleri kapıkapı bırakır/kokulu bir akşam gibi Şam’ı/yasımızı yastık yapanların/uykularıcinnet/zalimlere cehennem/mazlumlara cennet” (Şam Baharı); “rivayet edilirki/kan akmıştır çeşmelerimden/kan her yerde ve Nil kandandır/felaket toprağınher yerindedir” (Kahire Konuşuyor). “Bağdat Konuşuyor” isimli şiirde, Bağdathalkının yaşadığı cehennemî süreç uzun ve soluksuz bir yakarışa dönüşürken;“Bağdatlı Çocuk Konuşuyor”da, Nâzım Hikmet’in Hiroşimalı küçük kızını yenidenanımsıyoruz, acıyla: “Babamın elleri vardı/arada bir başımı okşardı/babamıöldürdü coniler/başımı okşamak için/elleriniz yok mu sizin//babamın kalbivardı/göğsüne yaslayınca başımı/tık tık atardı/sizin atan kalbiniz de miyok/sizi de mi öldürdü coniler.”

Birsöyleşisinde, “Aslında insanın ortak yazgısını dillendiriyorum. Yeryüzündekibütün insanların bir arayışı ve yaşadığı bir trajedisi var. Bu trajediyeMüslüman coğrafyası da, diğer coğrafyalar da dahil. Dolayısıyla insanın bumodern çağdaki temel sıkıntısı benim şairliğimin de hareket noktasıdır.Şiirlerimde insanın acısını dile getiriyorum. Coşku yok mu, var; ama bir umutolarak. Şiirimin temel izleği hüzün, acı ve umuttur,” diyen Arif Ay’ın ‘çarmıha gerilmiş Zaman’dan ve coğrafyadan yola çıkarak sesverdiği şiiri, umut edelim ki, hepimizin şehirleri için de kurtuluşa bir adımolacaktır: “Ruhum kar altında toprak gibi/çıkmayı bekler bahara.”

Kitap Zamanı

Ölümden hayat çıkarmak

2011-11-14T21:29:00.001+02:00

“Istırapinsani varlığın özünde vardır. Kendisine eşlik eden bir ıstırabı olmayan hiçbirsevinç yoktur bu dünyada.” Şüphesiz, Victor Frankenstein’ın ölümsüz bir insanbedenini henüz hayâl ederken bile farkında olduğu bir gerçekti bu. Peşindeolduğu ‘yaşamsal öz’, yeniden üretilmiş beden, acıdan muaf olmadığı gibi;ölümsüzlüğe eşlik eden yalnızlık hissinin çözümsüzlüğü de yabana atılır gibideğildi. Prometheus’tan Mary Shelley’nin klasik yapıtı “Frankenstein”a değin,sonsuz yaşam peşindeki tüm kahramanların yüz yüze gelmek zorunda kaldığı birgerçektir bu: Ölüm hayatı değil, ıstırabı sona erdirir.

Türkçeokurları tarafından, özellikle “Oscar Wilde’ın Son Vasiyeti”, “Chatterton”,“Poe: Kısacık Bir Hayat” gibi biyografik-kurguromanlardan tanıdığımız PeterAckroyd’un son yapıtı “Victor Frankenstein’ın Vaka Defteri”; Mary Shelley’ninbu çok bilinen modern Prometheus’una yeni bir bakış açısı getirerek, döneminkaranlık atmosferini bir kez daha canlandırıyor. Duygu Akın’ın başarılıçevirisiyle yayımlanan kitap boyunca, 19. yüzyılın bir düşkünler evine dönüşmüşLondra’sında insani tutku ve zayıflıkla dolu bir yolculuğa çıkıyoruz.

İsviçre’ninAlpler bölgesinde dünyaya gelen anlatıcımız Victor Frankenstein’ınkarakterinde, doğduğu bölgenin tartışılmaz izleri vardır. Cesur ve ihtiraslıkişiliği, tabiatın bir benzeri; fırtınalı yaşamının bir açıklaması gibidir: “Okoyaklar ve yarlar, isli şelaleler ve azgın sular, hayatımı arındırıyormuşhissi uyandırırdı bende hep. Öyle ki bembeyaz ve pırıl pırıl bir sabah vaktikendimi alamayıp Evrenin Yaratanı’na ‘Ey, dağların, buzulların Tanrısı, ne oluresirge beni! Buzun ve karın ortasında senin ruhunun yalnızlığını görüyor vehissediyorum!’ diye haykırdım.” Kahramanımızın Cenevre’de Kalvenci bir okuldabaşladığı eğitimi, babasının tüm itirazlarına rağmen Oxford’a gidişiyle asılyönünü belirlemiştir. Victor için İngiltere, çağdaş doğa bilimlerini uygulamalıolarak öğrenebileceği; galvanistler ve biyologlar ile yakın ilişkilerkurabileceği bir açık hava laboratuvarıdır: “Dünya ve yüce evren hakkında herşeyi bilmek istiyordum. Öğrenmek için değilse, ne için gelmiştim ki şudünyaya?” Oxford’a adım atışının henüz ilk günlerinde tanıştığı şair PercyBysshe Shelley’nin ayrıksı düşünceleri ise Victor’un imgelemini hareketegeçirmiş, çalışmalarına hız vermesini sağlamıştır. “Frankenstein”ın yaratıcısıMary Shelley’nin gerçek hayattaki eşi olan Bysshe Shelley, roman boyunca önemlibir figür olarak Victor’a eşlik eder. Onun bilimsel araştırmalarına bir tür ruhkazandırır: “Bu adamı safi ateşten ibaret sanmıştım ama tabiatında diğerelementler de mevcuttu; çevremizi kuşatan su misali akıcı, uyumlu ve bereketliydi.Çıktığımız keşif yolculuklarında bana sık sık Coleridge’in, muhayyileninkudreti üstüne yazdığı şiirlerinden söz ederdi. ‘Şair, ilimcinin imkânsızdediği şeyi hayâl eder,’ dedi, bir defasında. ‘Bir kez hayâl edildi mi de oşey, hakikate dönüştü demektir.’”

Bitmeyenbilimsel tartışmalarla süren uzun gecelerde, Bysse ve Victor’un sıklıklaüstünde durdukları konulardan biri yaşamın başlangıç kaynağıdır. Elektrikleyapılan deneylerde bir takım başarılara imza atan Galvani ve Volta’nınçalışmaları ikiliyi fazlasıyla heyecanlandırmaktadır.Şair Bysse’nin şiirselçıkarımları araştırmacının imgelemini ateşlemekte, ona yeni sorular kazandırmaktadır:“Ya ölümsüz kıvılcımdan yararlanarak insan bedenine hayat vermek mümkündüyse?”Asıl biyografisine paralel bir şekilde, yazdığı bir kitapçık yüzünden okuldanatılan Shelley’nin, önce Harriet Westbrook, ardından Mary Shelley ileevlilikleri ve sürekli kaçışlarla süren öyküsü roman boyunca Victor’a eşlikeder.

Öncekızkardeşi Elizabeth’i genç yaşta, bir sanatoryumda; hemen ardından da ani birşekilde babasını kaybetmesi Victor’un hayat, ölüm ve adalet üzerinedüşüncelerini şekillendirmesinde büyük rol oynar. Bundan sonraki çalışmalarınaölümü alt etmek, onu yenmek hırsı yön verecektir: “Ölümün kokusu da kendisine denkti.Korkunun karanlığı, muğlak bir vasıta, ümidin yok oluşuydu ölüm. Peki ya benonu alt edebilecek olsam, ne olurdu? O durumda ölümün kokusu muhteşem birparfüme dönüşebilirdi!” Oysa ki Victor, parfüme dönüştürmeden önce ölümünkorkunç kokusuyla yüz yüze gelmek zorundadır. Deneylerini gerçekleştirmek içininsan kadavralarına ihtiyaç duyan araştırmacının yolu, Armitage isimli birokülist ile yaptığı konuşmadan sonra mezarlıklar ve mahzenlere düşer.Hortlatıcılar denilen mezar soyguncuları Victor’a aradığı kadavraları bulmaktayardımcı olacaktır artık. İlk versiyon “Frankenstein”dan farklı olarak,Ackroyd’un kurgusal yaratığı daha insani özelliklere sahiptir. Veremli birgenç, henüz ölümünden önce bedenini para karşılığı hortlatıcılara emanet etmişve incelenmesinden korku duymadığını söylemiştir. Ölümün kendisinizaptetmesinden çok kısa bir süre sonra Victor’un deneylerine numune olacak bugenç beden, tam da kahramanımızın aradığı kişidir: “Hayatımda gördüğüm en güzelcesetti bu. Yanaklarının alı hâlâ sanki yerindeydi, dudaklarıysa gülümsemeyiandıran bir şekilde kıvrılmıştı. Yüzünde keder ya da korku değil, yüce birteslimiyet ifadesi vardı. (…) Kaybedecek hiç vaktim yoktu; belki bedeni henüzterk edemeyecek kadar sersemlemiş ve incinmiş olan, belki çırpınan ruhunu hâlâyakalayabilirdim.” Romanın henüz başlarında bir tiyatro gösterisine katılanVictor Frankenstein’ın seyretmeye dayanamadığı sahne, bundan böyle kendihikâyesinin de özeti olacaktır: “İlahi günahların en büyüğünü işledim ben;kibir ve akılla böbürlenme. Şimdi sonsuza dek başıboş gezinmeye mahkûm edildim.Melmoth artık, yeryüzüne atılmış Kabil oldu! Kaderimin sırrı kendimde saklı.Korkunun icat ettikleri ve kuşkunun hakkımdaki inançları doğruysa eğer, bu neanlama gelir? Suçlarım ölümlülerinkini aştıysa, cezam da aşacaktır demektir.Yeryüzü üstünde bir belayım ben…”

LordByron, William Godwin, Mary Shelley, Samuel Taylor Coleridge gibi dönemin öndegelen isimlerini kurgusal gerçekliğe dahil ederek; hem 19. yüzyıl Londrası’nınkasvetli atmosferine, hem de Mary Shelley’nin “Frankenstein”ına yeni birzenginlik kazandıran Peter Ackroyd’un romanını başarılı bir yeniden yazımolarak değerlendirebiliriz sanırım.

Kitap Zamanı

çizgiler.

2011-10-31T12:27:00.002+02:00

batış.

2011-10-31T12:25:00.003+02:00

artık bir bulutsun belki de.

2011-10-24T02:38:00.000+03:00

korkutan.

2011-10-15T18:48:00.000+03:00

Yalnızlık,zamanda bir yabancılaşmadır. Bedenin nefesini soldurur. Gün ışığına engel birzırhla kuşatır insanı. Kokusuzdur, renksizdir çünkü. Sarar çevreler, boğana dekiçine hapseder bizi.

Oysayorgunluk değildi korkutan.

…

Çünküsokakların sahibi değiliz; günün, günışığının.. Doğuştan kazanılmış kayıplardayaşıyoruz, hepimiz. Bilmediğimiz sözcüklerle kan tazeliyor, birbirimize öğütlerveriyoruz. Nihayete ermeyen buluşmalar gibi. Ancak soluk almayı sürdürmeyeyeten. Ölmemeyi deniyor, hayata benzer bir uğraşla eğleniyoruz. Yirmi dört saatdeğil mi sürecek çekişme?.. Yalnızca, bu kadar.

Uykularındaolmayı sürdürebilsem; belki tek istediğim budur, ihtiyacım olan.

Uykularımdançık ya da; rüyâlarımda dolaşma artık.

Bu orman sessizliği özlüyor, eskigünlerini.

Taşların birbirine çarptığı anda çıkardığı seslerin tek gerçekgürültüyü oluşturduğu eskiyi... Yapraklara çarpan ışığın sesini…

Ben, ateşleoynamayı beceren biri değildim; ellerinde ateşle danseden.

Öyle olmayı öğrendim.Bunu sevdim.

Şimdi, gülümsediğiman, Dünya yokolacak.

Korkmak sahip çıktı bize.

2011-10-14T21:48:00.000+03:00

Özürdilerim.

…

Buyağmurun kısa süreceği belliydi. En baştan.

Islanmak istemedikçünkü..

Üşürüz,diye.

Belkisarılarak ısınırdık birbirimize.

Doğrusubuydu. Doğrusu yoktu ki, kim istemez.

Oysa,korkmak sahip çıktı bize.

…

Saatlerce, günlerce, susmuş bir Dünyanın önünde oturuyoroluşun kimseyi ilgilendirmiyor. Bulutlar hareketsiz. Güneş, her sabah yeniden doğmaktanvazgeçmiş. Geceleri artık ışıldamayan göğün kimse farkında bile değil.Caddeler, dolup taşıyor yalnızca. Koşuşan insanlarla. Hep geç kalmış, sürekli, sürüklenen sokaklar arasında. İnsanlar… Birbirlerine iyiliği fısıldayan amaduymayan kulaklarla.

Unutulmuş bir Dünyanın acısı hatırlanabilir miydi?..

…

Başkası değildi, kendimdim, öyle dışarıdan seyrettiğim.Gözlerimin altında uzun zaman önce oluşmuş mor halkalar, hafiften titreyenelimdeki sigara, düştü düşecek. Gömleğimde uzaktan bile seçilebilen bir lekevar. Saçlarım dağılmış, uzamış sakallarımla hırpani bir hâl; yorgunluk,tükenmişlik. Üstümde babamdan kalma o gri kışlık ceket yine (oysa yazdı. Havaağırdı, sıcaktı. Bunalıyorduk). Bundan eminim, hâlâ: Başkası değildi,kendimdim. İnsan böyle bir konuda yanılabilir miydi? Kendisini nasıl tanımaz,bir başkasıyla karıştırır sürekli?.. Üzerinden saatler, günler geçtikten sonrabile, eminim bundan. Hastanenin bahçesinde yalnız, öylece ayakta, bekliyordum.Yardım bekler gibi – kimden, niye?

Çünkü, bir başkasının gölgesi bile olmayı istemek değil miydi,sevmek?

…

Bendekifotoğraflarını geri almak ister misin, dedim.

Yada o fotoğrafları bana bırakmak?..
Hangisi canımızı daha çok acıtırsa onu seçelim, dedi.

Merhametlidir yağmur

2011-10-04T02:25:00.000+03:00

Kelimeninkökeninde yara var. Bu yarayı sağaltmak için konuşuyor, yazıyor ve okuyoruzbelki de; kelimelere ihtiyaç duyuyoruz varolabilmek, Dünyada kalabilmek için.Kimi zaman da, kelimeler oluyor bizi yaralayan. Bazen birkaç cümle, hastakılmaya yetiyor zamanı. Herşey soluyor, yenik düşüyoruz; ta ki, başka kelimelerinimdadımıza yetişmesine dek: “Herkesin ama herkesin/İnce örülü bir kaderi vegiydiği kazaklara/Bile sinmiş bir kederi var!” (Hamle Sırası)

HüseyinAtlansoy’un, geçtiğimiz günlerde yayımlanan son kitabı “Yarın Bekleyebilir”den bahsetmekiçin böyle bir girişe ihtiyaç duydum. Çünkü, Atlansoy şiiri, orijinde yeralan o‘yara’dan bahseden, oradan el alan; çocukluktan, geçmiş zamandan, hatta suylakarışan topraktan, yani çamurdan seslenen bir şiir. Bir “intihar ilacı”, bir“balkon çıkmazı”… İçeride yapamayanların, her şartta sözünü tutanların,kaybetse de hep ‘zenci’ kalanların şiiri: “Ben hep aynı kızı sevdim/Kaburgakemiklerimdedir derin izi/Öyle bir aynadır ki yüzlerimiz/Hiç kimse göremezkendini//Birinci gurbeti sevdim hep ben/O büyük ayrılışın şiddetini/Birincisitopraktı/İkincisi suyun inceliği” (Birinci Yeni İkinci Eski)

İlkkitabı “İntihar İlacı”ndan bu yana, içedönük, kederli, alaycı ve dağınık amamatematiksel kurgulu şiiriyle kendine has bir dil oluşturan Atlansoy; şiiri,modern yaşamın içerisinde bireyin açmazlarını işaret eden/sabitleyen bir yololarak görür. İnsanın varoluşsal çıkmazını önemser, zaman zaman aşka sığınır.Her seferinde kaybeder; gene dener, gene yenilir. Çünkü, ilk baştankaramsardır; kaybedeceğini bilir: “Belki bir kızımız daha olacak elbet yinekederden”. Son kitabın en sıkı şiirlerinden birinde artık ‘yeryüzünü terkeder’:“Bak! bu gökyüzü aralığı/Terkedilmiş kadınların turna seslerini beklemelerinikaldırmaz/Kaldırmaz benim yüreğim senin en meryem sesinden/Göklere çarmıhsızyükselen kelimeni/Çünkü seni ben/En mahrem yerinden öptüm yani kalbinden/Veterkediyorum alıyorum kendimi yeryüzünden” (Yüzümdeki Eşik)

Şairile ilgili bir yazısında Mehmet Solak, “Balkon Çıkmazında Efendilik Tarihi”nedeğinirken şunları söyler: “İntihar İlacı’ndan vazgeçmiş, yani içerideyapamayıp dışarı çıkmış lâkin dışarıda o mutantan ve çıkıntı balkonla yüzyüzekalmış bir şairin delikanlıca konuşmaları.” Bu tanım, hemen hemen tüm HüseyinAtlansoy şiiri için de geçerlidir. Kırgın, naif bir dile yaslansa da cesaretiniyitirmez. Güç kazandığı sabitleri asla değişmez: “Hepten fransız kalmışlarayükselir bir Ali/Dağıtıverir içimizin kabaran öfkesini/Gülümseyişimiz küçülüyormu evet belki/Kocaman ancak gözlerimiz simsiyah iri//Şehir düşse de düşmeziçimizdeki Ali/Boş veririz… geçeriz azizim muavinleri” (Şehir Düşerse BirdenAli) Ölüm ya da ‘tüccar terzi Azrail’ hep yanı başındadır şairin; şair, yenidenyeniden ölür, “ölüş biçimleri” geliştirir. Bir şiirin bitişi bile, ancak ölümebenzerliğiyle açıklanabilir: “Ölüyorum ya her şiir bitiminde/Sizin gelmenizeçok sevindim//Şimdi ben kanatlarımı toplarken/Yeni gelmiş gibiuçmaktan/Bakışımı da toplayacağım/Akbabalar yorulacak leşliklerini kusmaktan”(Arjantin) Dünyaya çarptıkça yara alan, yaralarını dile döken, ölümünserinliğini özleyen birisidir şair; afili ama yalnız, ‘yoksul ama gururlu’:“Öyle bir dans etmişim ki yaşarken/Hâlâ başı dönüyor dünyanın.” (Vertigo) İlkkitabı, İntihar İlacı’nın yazılışı ve yayımlanması ile ilgili bir yazısında,şiire başlamasını, “İlk hamlem, sol kollu bir boksörün ya da solak birfutbolcunun oynadığı oyundan ya da yaptığı hareketten keyif almasınabenziyordu.” diye açıklayan Atlansoy, tüm şiiri boyunca bu rolü hiç bırakmaz,geliştirirek sürdürür: “Galiba sevimli bir öğrenci idim. Mahcup. Ve matematikderslerine özellikle geometriye eğilimli. Ancak bir yandan da sanatçılar hayaldünyama sezgilerimin yelkenlerini diri nefesleriyle şişirerek konukoluyorlardı. (…) Lise yılları geldi sonra. Hep bir kitap fikri, zihnimdedalgalanıyor kızlar ise rüyâlarıma ve hayatıma kaburga kemiğim gibi girmeyebaşlıyordu. Uçarı ve ıslık çalarak geçirdiğim günlerdi.”

“YarınBekleyebilir”, bu uçarı ve ıslık çalınarak geçirilen gençlik günlerinden hiç deuzaklaşmamış bir şairin, Dünya ve ‘büyük hayat’ üzerine dilegelen yenikelimelerini bir araya getiriyor. Yağmurun merhametine inanan bir çılgınsoyluluk, haşarı bir azizlik belki de, ilgilisine: “Son dizelerini okudunuzşiirin/Ben Hüseyin Atlansoy nisan altmışiki/Haydi… Allahaısmarladık/Kalbinizebir kez olsun bakın sizin mi”

Kitap Zamanı

Sizin hiç kardeşiniz öldü mü?

2011-10-04T02:22:00.000+03:00

İlkolarak, Ayfer Tunç’un bir söyleşisinde rastlamıştım Uwe Timm’in adına. Yazarın“Morenga” isimli eserinden bahseden Tunç, onu romanın geleceğinde önemli olacakbirkaç isimden biri olarak anıyordu. Büyük savaş sonrası Alman edebiyatıiçerisinde gerek 1968 olaylarına, gerekse sömürgecilik sonrasına bakışıylakuşağı yazarlardan ayrılan Timm; bu kez de ülkesinin tarihindeki en büyüktravmanın, Nazi döneminin izlerini ailesinin ve yakın çevresinin perspektifindeaktarıyor, “Kardeşimin Gölgesinde” isimli son anlatısında.

AyçaSabuncuoğlu’nun çevirisiyle dilimize aktarılan kitap, yazarın hayatında çokbelirgin anlamı olan bir çocukluk anısıyla başlıyor: Ağabeyin, savaştan kısabir süre izinli olarak eve dönüşü ve gizlendiği dolabın arkasından aniden çıkarakkardeşini kucaklaması: “Birkaç ay sonra, eylül sonunda, Ukrayna’da ağıryaralanan 16 yaş büyük ağabeyle ilgili tek anım bu.” Ailenin sonsuzbeklentilerle yetiştirilen en büyük erkek çocuğunu savaşta kaybedişi, İkinciDünya Savaşı sonrası Almanyası’nın toplumsal travmasıyla paralel bir şekildetelafisi imkânsız kayıplara yol açmıştır. Bir savaş gazisi olan baba, güçlü amakapalı bir kişiliğe sahip anne ve olup bitenin yaralarını üstünde taşıyanablanın üzerinde hep bu ağabeyin gölgesi dolaşmaktadır: “Yokluğuyla vevarlığıyla çocukluğum boyunca bana eşlik etti, annenin mateminde, babanınşüphelerinde, anne ile baba arasındaki imalı sözlerde. Onunla ilgili şeyleranlatılırdı, küçük, hep birbirine benzeyen durumlardı bunlar, onun cesur vedürüst olduğunu gösteren. Ondan söz edilmediğinde bile gündemdeydi, diğerölülerden daha gündemde, hikâyelerle, fotoğraflarla ve babanın beni, ‘teknekazıntısı’nı, göz önüne alarak yaptığı kıyaslamalarda.”

Özellikleannesini kaybettikten sonra, ağabeyi hakkında yazmayı sıklıkla düşündüğünüsöyleyen Timm; bu güçlüğü atlatmak için ağabeyinin cepheden gönderdiğimektupları, günlüğü ve dönemle ilgili belgeleri de kitabın metnine dahil ederekdöneme zengin ve yakın bir tanıklık sağlıyor. Ancak, kesinlikle metni asıldeğerli kılan özellik, samimi, öznel bir anlatıma dayanıyor oluşu. Yer yersilik anılarla, fotoğraflarla, rüyâlarla yeniden canlandırılan bu deneyim;anlatının hiçbir noktasında yaşanılanları aklama çabasına girişmeden, sert birsorgulamaya dönüşüyor. Henüz 18 yaşında, 1.85 boyunda, sarışın, mavi gözlü;yani tam anlamıyla istenilen bir SS askeri olan ağabey, her ne kadar mektup vegünlüklerinde savaşın vahşetinin tasvirine girişmemiş olsa da; küçük kardeşTimm, canalıcı noktaları bulup üzerinde ısrarla durmaktan çekinmiyor. Ağabeyingünlüğünün 21 Mart 1943 tarihli notunda geçen, “75 m. mesafede İvan sigaraiçiyor, benim MG için kolay lokma.” cümlesi yazarı derin bir sorgulamayagötürüyor: “’Benim MG için kolay lokma’: bir Rus askeri, belki onun yaşında. Azönce sigarasını yakmış genç bir adam. İlk nefes, nefesi dışarı vermek, yanansigaradan yükselen dumanın tadına varmak, bir sonraki nefesten önce. Neyidüşünmüştür? Yakında gelip nöbeti devralacak arkadaşını mı? Çayı, ekmeği, kızarkadaşını, annesini, babasını mı? Islaklıktan yapış yapış olmuş bu arazide teltel dağılan bir duman bulutçuğu, kar kalıntıları, karların erimesiyle oluşan susipere dolmuş, otlakların zarif yeşili. Neyi düşünmüştür, Rus İvan, o anda? ‘BenimMG için kolay lokma’.”

Nazidöneminin, en üstün ve güçlü ırk ideolojisi savaşın bitişi ve ülkenin kesinmağlubiyetiyle birlikte, tek tek bireylerde de travmatik bir altüst oluşa sebepolmuştur. Bunun en keskin örneklerinden biri olan yazarın babası, kendi kendinemaddi başarıya ulaşmış, savaşın sebeplerini ve haklılığını asla sorgulamamış, tipikbir başarı öyküsü; ta ki, belki de dünyada en değer verdiği varlığı, oğlunusavaş yüzünden yitirene kadar: “Karl-Heinz, büyük oğlan, neden ille de o? Vesonra susardı; yaşadığı kaybı ve ağabeyin yerine kimi özlemeyi tercih edeceğinidüşündüğü yüzünden okunurdu. Ağabey; yalan söylemeyen, hep dürüst olan,ağlamayan, cesur olan, itaat eden oğlan oydu. Örnek çocuk.” Anlatı boyunca anneve abla ise, her ne kadar babaya itaat eder görünseler de, ona kıyasla dahagüçlü figürler olarak betimleniyor. Arka arkaya iki nişanlısını da savaştakaybeden, kendisine ticari amaçlarla yaklaşan birine aşık olan ve ömrühastalıklarla ve sevgisizlikle geçen abla metnin en çarpıcı figürlerinden birtanesi: “Hayatta şansı olmayanlardan biriyim, derdi. Bunu mesele yapmaz, dahaçok kısa ve öz belirtirdi bu ‘hayatta şansı olmamayı’.”

Kitabınyazım süreci içerisinde gözleriyle ilgili bir rahatsızlık geçiren Uwe Timm;halkının, özellikle soykırım konusunda savaş boyunca sürdürdüğü ‘görmekistememe’ seçimini de sertçe yargılamaktan çekinmiyor: “Ağlıyorum, bütünbastırılmış gözyaşlarımı telafi etmem gerekiyormuş gibi, annenin, babanın,ağabeyin bilebilecekleri, bilmeleri gereken şeyi bilmemeleri, bilmekistememeleri yüzünden. (…) Bilmediler, çünkü görmek istemediler, çünkü görmemekiçin başlarını çevirdiler.”

Kitap Zamanı

Her şeyin sonundayım.

2011-09-22T21:47:00.000+03:00

Tezer Özlü (27 Temmuz 1984)

“…Hemen hemen hiçbir ülkede böylesi duygulara düşmemiştim. Bunun da bir yararı olacak sanırım. KOPUKLUK. YAŞAMDAN, İNSANLARDAN, GEÇMİŞTEN KOPUKLUK. Gelecekle de hiçbir ilgisizlik. Nerede olacağımı, hangi kentte oturacağımı, nereye gideceğimi hiç bilmiyorum. Şimdi burada durgunluktayım. Mutsuz değilim. Mutlu olmak ya da mutsuz olmak, bilmiyorum…” (sy.66)

Ferit Edgü (25 Ekim 1984)

“…Öyle anlar oluyor ki yazmaktan utanıyorum.
Yazmadığımda ise (iki yıl sürdürmeyi başardım) iç-denge diye adlandırdığım, o kafamda mı, yüreğimde mi olduğunu bilmediğim bir denge bozuluyor ve çevreme karşı kırıcı hatta saldırgan oluyorum.
Bunu da hiç sevmiyorum.
Yazdığımda, bu, bir ölçüde geçiyor.
Belki, yazarken, kendimi kırdığım ve kendime saldırdığım için…” (sy.82)

Tezer Özlü (1 Kasım 1984)

“…Bir çocuğun ne denli duygusal olduğunu anımsıyor musun?
Mutlak anımsıyorsun. İhtiyarlık denen bir olguya inanmıyorum, çünkü gençliğe de inanmıyorum. Çocukken de, genç iken de ihtiyarı içinde taşıyorsun, yaşlanırken de çocuğu. Ancak yaşlandıkça duygusallaşma biçim değiştiriyor. Gençlik duygusallığı öfke, beklenti, başkaldırma, cesaret gibi duygularla iç içe, ama yaşlandıkça duygusallığa acımsı tatlar karışıyor, buruk. Sanıyorum, algıladığım kadarıyla sözünü ettiğin duygusallık, bu buruk, acılı duygusallık…” (sy. 84)

"Kim dua eder bir arap şairi ölünce?"

2011-09-13T21:56:00.002+03:00

Aylardır,gözümüz kulağımız aralıksız El-Cezire’ye kilitli, bölgeden gelecek yenihaberlere odaklanmış halde yaşamaya alıştık, bir süredir. Olayların fitiliniateşleyen Tunus’ta; artan işsizlik, enflasyon, ifade özgürlüğü önündekikısıtlamalar ve gittikçe yozlaşan idare karşısında başlayan ayaklanmalar, kısasürede başta gençler olmak üzere tüm halkı sokaklara dökerken; “YaseminDevrimi”, çok kısa bir sürede sonuç verecek ve 23 yıldır ülke idaresini tekbaşına elinde tutan Zeynel Abidin Bin Ali’nin ülke dışına kaçmasıylasonuçlanacaktı. Tunus’ta başlayan bu devrimci ayaklanma hızla Kuzey Afrika veOrta Doğu ülkelerindeki yıllanmış diktatörlüklere yönelik genel bir protestohareketine dönüşürken; özellikle üniversite okumuş ve genç nüfusun fazla olduğuülkeler “Yasemin Devrimi”nden aldıkları güçle kendi ülkelerinde de benzer birsonuca ulaşabileceklerini hayal edebilmeyi başardılar. Cezayir, Lübnan, Libya,Ürdün, Suriye, Filistin ve Mısır’da olaylar ardı ardına gelişirken, benzerayaklanmalarla karşı karşıya kalacaktık. Artık evrensel bir başkaldırmasimgesine dönüşen Tahrir Meydanı ve bu meydanda günlerce süren direniş,hepimize yeni bir dünyanın mümkün olabileceği umudunu aşılıyordu.

Suriye’de,Filistin’de hâlâ sıcağı sıcağına süren olaylar, uzakta da olsak, en yakınındanhissettiğimiz acının, endişenin bir dili, şiiri, şarkısı vardı her zaman. KadimArap kültürünün, edebiyatının eski-yeni tüm yapıtları, halkla birlikte halkındilinde coşkuyla dile geliyordu yeniden; dirilişi muştuluyordu: “Hüzüngemisindeki yolcularız biz/Şefimiz lejyoner/Şeyhimiz korsan/Kafeslere tıkılmışsıçanlarız/Bizi kabul edecek liman yok/Bizi kabul edecek meyhane yok/Bizi kabuledecek kadın yok/Taşıdığımız belgelerin hepsini/ Hazırlayan şeytan/Yazdığımızkitapların hiçbirinden/Hoşlanmıyor sultan.”

Yirminciyüzyıl modern Arap şiirinin en önemli isimlerinden, Suriyeli Nizar Kabbânî’ninArap coğrafyasında gerçekleşecek olayları öngören ve umut eden şiirinin, özelliklebugünlerde yeniden yeniden okunması için güzel bir fırsat olarak geçtiğimiz ay,şairin daha önce ayrı halde basılmış iki kitabı bir arada yayımlandı: “GazabaUğramış Şiirler ve Diğerleri”. İbrahim Demirci ve Turan Koç’un yetkinçevirileriyle bir araya getirilen kitapta, Kabbânî’nin şiirine ve yaşamınaaçıklık getirecek üç denemeye de yer verilmiş.

1923Şam doğumlu şairin yazgısı, hemen hemen tüm Arap yazar-şairleri gibi, henüzerken yıllarda Orta Doğu’nun yazgısıyla birleşmiş; ünü ve şiirleri bütün Arapcoğrafyasında yayılmıştır. Hukuk Fakültesi’nden mezun oluşunun ardından,Suriye, Mısır, Türkiye, İngiltere, Lübnan gibi ülkelerde çeşitli diplomatikgörevlerde çalışan Kabbânî; şiire gereken zamanı ayırabilmek arzusuyla 1966yılında görevinden emekliye ayrılır. İlk eşinden olan oğlu Tevfik’i Kahire’de,henüz öğrenciyken; ikinci eşi Belkıs’ı ise Beyrut’ta, çalıştığı Irakbüyükelçiliğine düzenlenen bir saldırıda kaybeden şairin yazgısı onu gönüllüsürgün bir hayata mahkûm eder. Eşinin kaybından sonra Beyrut’u terk ederek öncebir süre Cenevre ve Paris’e, daha sonra da 1998’deki ölümüne dek yaşayacağıLondra’ya yerleşir. Bu süreç içerisinde yazma mücadelesini aralıksız sürdürenNizar Kabbânî, yazılarını ve şiirlerini düzenli olarak al-Hayat gazetesinde yayımlamayadevam eder.

Şiiryazmaya 1939 yılında başlayan şair, daha ilk kitabı “Kâlet Li es-Semrâ” (SemraBana Dedi ki, 1944) ile muhafazakâr çevrelerin tepkisini çekmiş; şiirinin şekilve içerik açısından geleneksel Arap şiirinden bir sapma olduğu değerlendirmesiyapılmıştır. Kitaba, “Nizar Kabbânî ve Şiiri” başlıklı bir giriş yazısı yazanTuran Koç’un betimlemesiyle: “Tüm bu rahatsızlık ve karşı çıkışlara rağmen,Nizar Kabbânî Arap halkının bilinç ve duygularını korku, yılgınlık ve içinedüştüğü ikilemden kurtarmaya çalıştığını ileri sürerek, ilk dönem şiirlerindeeski belâgat putlarını yıkmaya çalışır; uçarı ve erotik tarzda şiirler yazar.O, kuşağının duygusal sorunlarını açık seçik bir biçimde kağıda dökmektençekinmemiştir. Öyle ki, bazıları onun şiirinde ‘tarihin girdaplarında vetaklitçilikte hapsolup kalmış’ Arap gençliği için bir çıkış yolu görmüşlerdir.”

Şairinyazgısında –ve tabii, şiire yaklaşımında- bir dönüm noktası olarak 5 Haziran1967 tarihi de belirleyici bir öneme sahiptir. Kayıtlara, “Altı Gün Savaşı”olarak geçen Arap- İsrail çatışması, İsrail’in kesin üstünlüğü ile sona ermiş;savaşın sonunda Mısır'dan Sina Yarımadası'nı, Suriye'den Golan Tepeleri'ni veFilistin'in Gazze Şeridi ile Batı Şeria topraklarını alan İsrail topraklarınıdört katına çıkarmıştır. Kabbânî, “Siyasal Şiir ve Ben” isimli denemesinde bugünleri şöyle anlatır: “İşte burada itiraf ediyorum: Ben, açmaza düşençocukların başında gelmekteyim. 5 Haziran 1967 bozgunundan beri, gece gündüzoturmakta olduğum Sevgi Kafeteryası’nı terk ettim. Hakî giysileri giyindim vecepheye giden ilk askeri arabaya bindim.” Bir şekilde kendisini siyasal şiirleryazma, mücadeleye katılma mecburiyetinde duyan şairin artık yazısı/yazgısı da hızladeğişecektir. “Gömleğinde silah saklayan Zeynep”in şairidir artık Nizar Kabbânî:“Şimdi tanıyor musunuz Kontrolistan devletini/Ki onun yazarı da besteciside/yapımcısı da şeytan/Bu acayip devleti tanıyor musunuz/Orada kişinin tuvaletegitmesi karara muhtaç/Güneşin doğması karara muhtaç/Horozun ötmesi kararamuhtaç/Çiftlerin çocuk doğurma isteği/Karara muhtaç/Karar çıkmamışsaeğer/Sevgilinin saçının rüzgârda uçuşmasını/ Engeller polis.”

Kendisini,“Ben şiiri dilencilik basamağından gurur basamağına çıkardım,” diye tanımlayanşairin asıl gayesi, Arap halkının mücadele azmini yeniden ortaya çıkartmak, onudiriltmek, sahip olduğu gücü kendisine hatırlatmaktır. Sanatı, şiiri bir silahadönüştürmek değil; yalnızca, insanca yaşamanın, adil bir dünyanın kuruluşununmümkün olduğunu tüm insanlığa hatırlatabilmektir: “Yazıyorum/Buğday başaklarıokusun diye beni/Ağaçlar okusun diye beni//Yazıyorum kurtarmak için sevdiğimi/Şiirsiz şehirlerden/Keyifsiz, gönençsiz, sevgisiz şehirlerden.”

Kitap Zamanı

Nico.

2011-08-26T21:27:00.000+03:00

'Böyle geldi, böyle geçti hayat'

2011-08-26T17:32:00.000+03:00

“Rüyâ, ne zaman gelecek? Aklıma mı gelecek?

Rüyâmda, ner’deyim ben?

(Evde mi, Ana?)

Hâtıralar, rüyâdan rüyâya, taşınıyor.

Rüyâlarsa, insandan insana.

Ben şimdi sendeyim.

Atıyorum yüreğinde.”

Şaire vedâ, çok güç geliyor. Şimdi, "rüyâ gibi her hâtıra"... Evet, Seyhan Erözçelik'i kaybettik! "Yeis ile Tabanca"nın şairini, taşların dilinden anlayan nadir insanlardan birini ve tabii, Haşim Çatış'ın, Mustafa Irgat'ın, Nilgün Marmara'nın arkadaşını, kaybettik.

Onu şu an anımsarken, asla yalnız başına düşünmediğimi fark ediyorum. Erözçelik, bir kuşağın, en azından bizim için hep gıptayla baktığımız bir kuşağın, en önemli isimlerinden biriydi. İster, '80 sonrası kuşak denilsin, ister şiire hakkını teslim etme çabasındaki şairler densin, Seyhan Erözçelik, "Sombahar" olduğu gibi, tabii ki "Şiir Atı"ydı da hepimiz için. Şiir yazma çabasındaki her birimize, hayattaki, yakınımızdaki pusulaydı: "Bir zamanlar –bir zamanlar dediysem, / çok eski de değil: Birkaç ay önce-/gül alırdık. Biz. Hepimiz./ Her şey için, yerli yersiz/gül alırdık bir zamanlar. / Biz. Hepimiz.// Gülleri de eskittik./.../Hiçbir şey eskisi gibi olamaz ki artık!/ Artık biz, Üsküdar'a da geçmez olduk.// Oysaki, insanların birbirine ihtiyacı var./ Yoksa niye toplu halde yaşasınlar."

Seyhan Erözçelik şiiri dendiği zaman, sanırım akla ilk olarak hâtıralara bağlılığı gelecektir. Henüz ilk kitabı, "Yeis ile Tabanca", 'Hâtıralar Dükkânı' isimli bir bölümle açılır. Yayımlanan son şiir kitabı, "Pentimento"nun sanırım en güçlü şiirlerinden biri –ve son yaptığımız söyleşide söz ettiği gibi kitabın 'kod adı'- "Maarif"te de yine eski günlere döner; Maarif Koleji'ndeki henüz iki yeniyetmenin büyüyüp serpilmelerini, yaşadıklarını, dönemin atmosferi içinde can yakıcı bir şekilde betimler: "Böyle geldi, böyle geçti hayat."

Oysa, bu konuyu kendisine sorduğumda tavrı ve cevabı çok netti: "Aslında, ben hatıralara bağlı değilim. Nostalji duygusuyla yaşayan bir insan olduğum da söylenemez. Ama memleketimizde bütün yaşananları gördükten sonra, elli yıllık hayatımda, nelerse onlar, birçok şeyin unutulduğunu üzülerek görüyorum. Unutmaya ayarlıyız sanki. Halbuki dünya hatırlayarak, unutmayarak, ders alarak ilerler. Ben de hatırlatıyorum. Çünkü hatırlıyorum: Il mio amarcord. İtalyancanın yerel dillerinden birinden, "hatırlıyordum." Fellini'nin filmi bunu çok iyi anlatır. "Savaş kapıdadır." Bu yüzden Seyhan Erözçelik, hatırlayarak ve hatırlatarak, kaybettiğimiz çocukluğumuzu bize yeniden yaşatarak kurdu şiirini. Sözcüklerin sırrına erişmeye çalışan bir simyacı gibi, her bir harfin –hatta Dil'in- hakkını arayarak/savunarak bir mûcizeyi gerçekleştirmeye çabaladı; mûcizenin imkânsızlığının her daim bilincinde kalarak...

"Kaybetmek, kaybolmak değildir, dedi, üzülme. Yine de bir gün hepimiz kaybolacağız. Mechûle mi, malûma mı, onu sen bileceksin." Henüz tanıştığımız ilk gün, bana sıkı sıkı sarılıp, "Aramıza hoş geldin şair." deyişini; "Ama, bu iyi bir şey mi, değil mi, bilemiyorum." diye gülümsemesini; gençlik albümlerinden, kendisinin ve Nilgün Marmara'nın fotoğraflarını gösterişini; o günlerde yayıma hazırlanan dosyamın adının değişmesi konusunda inatlaşmamızı, hiç unutmayacağım!... Bu yüzden, hoşça kal diyemiyorum size, bunu istemiyorum. Biz hâlâ, "Umutsuzlar Merdiveni"ndeyiz Seyhan abi, sizi bekliyoruz:

"Vardık,
bitti.

Yerden aşağı.
Göğden yukarı."

Zaman

memento mori

2011-08-22T04:29:00.000+03:00

ufuksuz bir suya yaslanmış
ölümü anımsatan içbükey aynalarda
kendi sesimizi seyrediyoruz.
aynı ağacın irkiltici kırmızısı
arınmayı güçlendiriyor.
bir de mum dökün kasıklarınıza
karıncalar çiftleşirken.
nesneleri düşünün:
zil
ejder
piyano
ses
obua
"iyi geceler diliyorum"
nova
noli me tangere
- isanın ağzından
ve üç kez
im ( renmek

acı
mutluluk ( senin olacak

[2001]

sarı defterden.

2011-08-12T03:02:00.000+03:00

Kayboldum burada da.. Sonunda. İki büyük ağacın birbirine doğru eğilişi. Şimdi şiir. Yabansı. Uzak. Sonu patlamalarla biten bir çıkışma.
...
Bedenin yazgısı ya da intikamı: Özleyen, bedendir. Kokudur, bakıştır, titremedir. Özlemeyi bedene hapsederek, böylece telafisi mümkün bir şeye dönüştürerek, ondan kurtulmak. Çünkü, beden hatırlar. Bir sesi hatırlamak gibi. Kokuyu. Rengi.
...
(Çok tuhaf, O'nu hatırlamıyorum. Yok gibi. Hiç olmamış. Rüyâdan kurtarılmış bir an, geçici bir delilik. Delilikteki güzellik. Titreyerek kurtuldum ondan, onun varlığından. Bir kelebek ve kapalı. Bir kelebek ve kapalı. Kelebek, ancak kapalı. Çok az vaktim var. Umutluyum. Evet, çok az vaktim var ve umutluyum. Şarkı bitiyor.. Kemâl gidiyor.. Kelebek kapanıyor.
Kapalı ve öyle güzel. Gülümsüyorum.)
...
Çocukları susturun, susturun çocukları. Gülümsüyorum size.
...
Göl, sessiz. Çok sessiz. Çok sessiz. Yürüyerek karşı kıyıya geçebileceğime ikna etmeye çalışıyor beni. Ağaçlar sıklıkla sarı burada, yeşil. Masamda bir silgi var. Büyükçe bir silgi.. Şimdi, Dünyanın geri kalanını bu silgiyle sileceğim. Ben melânkolik değilim. Sevmek bu kadar zor olmamalı. Bir insanı sevmek bu kadar zor olmamalı. Zorlaştırılmamalı.
Gölde yüzen ördekler..
Ağaçlar hızla sararıyor. Oysa zamanımız yok.
...

Sanırım şu an varlığımı ağlatıyorum. Çünkü kendisini terkettim.

hüznün, gözyaşlarının şarkısı

2011-08-08T02:01:00.000+03:00

“1915 yılının 24 Nisan gecesi, aralarında Osmanlı Mebusu hukukçu ve yazar Krikor Zohrab, şairler Tanyel Varujan ve Siamanto, şair ve doktor Rupen Sevag, gazeteci Rupen Zartaryan, şair Armen Dorian, romancı Yeruhan, gazeteci Levon Larents ve Hovhannes Tılkatintsi gibi dönemin ünlü isimlerinin de yer aldığı 100 civarında Ermeni aydını tutuklanarak Eskişehir, Çankırı ve Ayaş’a sürgüne yollanır. (…) Der Zor çöllerine kadar susuzluk ve açlık içinde; çetecilerin katliamı ve salgın hastalıklarla sürecek olan ölüm yürüyüşünün sağ kalan tanıklarından biri, söz konusu aydınlarla karşılaşmasını şöyle anlatacaktır: ‘Bizi Eskişehir’de bir hana doldurmuşlardı. Her yer pislik, perişanlık içinde. Yan taraftaki bölmeye de, İstanbul’dan sürgün edilmiş aydınları tıktılar. Kolalı yakaları, ceketleri ve kravatları vardı; ama üst başları yırtık pırtık, parça parça, lime limeydi. Her gece yan taraftan ağlayışları ve feryatları geliyordu; zira zaptiyeler onları çok kötü dövüyordu. Birkaç gün sonra hepsini götürdüler. İşkencelerle öldürüldüklerini duyduk…’”

Bir kitap tanıtım yazısına bu kadar uzun bir alıntıyla girişimin sebebi, konunun dehşet vericiliğini şair Cem Yavuz’un ilgili yazısı, “Şair Öldüren Rejim” kadar yoğun, çarpıcı ve olaylara vâkıf bir şekilde anlatabileceğime olan güvensizliğim. Evet, 1915 yılında bu topraklarda bir kıyım yaşandı. Biz hâlâ bu travmanın gölgesinde yaşamayı sürdüren insanlar olarak, suçluluk hissi, affedilme dileği, acıların telafisinin imkânsızlığı arasında bölünmüş bir halde soluk alıp vermeyi sürdürüyoruz. O eşsiz minyatürlere benzer rubailerin şairi Ohannes Tumanyan gibi, “Var olanlar artık yaşamıyorlar/ Tanrım sıra gelsin artık bize de!” demekten başka söyleyecek çok az sözümüz var. Der Zor çöllerinde açlıktan, susuzluktan, salgın hastalıklardan, katliamlardan kıyıma uğramadıysak, orada yaşamını yitirenlerin dünyaya yeten kokusunu duyamayacak kadar da duyarsız değiliz, kalamayız. Yıllarca üstü örtülen, bizlerden çarpıtılarak saklanmaya çalışılan gerçekler bir bir açığa çıkarken; biz, kaybettiğimiz değerlere ağlamayı, onları yeniden hayata kavuşturmayı bile beceremedik yeterince. Ne dillerini öğrenip/öğretip yaşatabildik, ne kültürlerini; ne de buna izin verdik.

Geçtiğimiz günlerde, Yasakmeyve şiir kitapları serisinden çıkan Türkiyeli Ermeni Şairler isimli antolojiyi elime ilk aldığımda, ümitle karışık bir sevinç duydum bu yüzden. Batılı dillerde yıllardır derleme çalışmaların yanı sıra, başlı başına tek bir şair için hazırlanmış ciltlerce Ermeni edebiyatı/şiiri ile ilgili kitapların varlığına kıyasla; dilimizde, birkaç özverili istisnayı saymazsak hemen hemen boş bir kütüphaneyle karşı karşıyayız. Yüzyıllarca bu topraklarda yaşamış bir halkı, artık eskimiş ve anlamını kaybetmiş o benzetmeyle, yalnızca “mozaiğin bir parçası” olarak algılayan ve kendince değer biçen hâkim zihniyetten herhangi bir fayda umamayacağımızı çoktan öğrendik.

Oysa şair-çevirmen Erdoğan Alkan tarafından hazırlanan derlemeyi okumaya başladığımda, bir kez daha, “yüzüm utanç perdesiyle örtülü/ sessiz, başım eğik, ağzım sürgülü” kalakaldım. Çünkü kendi topraklarının kültürünü bir başka egemen dilin aracılığı ile keşfetmenin ve konuya hâkim olamayışın yarattığı tüm handikaplar bu küçücük kitapta art arda kabul edilemeyecek hatalara yol açmaktaydı. Örneğin, henüz “Ermeni Şiiri” başlıklı giriş yazısında, 17 Haziran 1971 tarihine not düşülürken, Rupen Sevag ile Baruir Sevag’ın yazgısı birbirine karışıveriyordu (bu hata, kitapta iki kez daha tekrarlanmakla birlikte; Rupen Sevag, Rouben ve Ruben’e; Baruir Sevag, Parouir’e; ünlü Ermeni kralı Ardavazt, önce Ardavatz’a, hemen ardından da Artavazd’a dönüşüyordu. Benzer tutarsızlıklar, kitap boyunca hemen hemen tüm şair adları için geçerli: Ermeni şiirini Fransız dilinden aktarma çabasının doğal bir sonucu olarak, dilimizde yer ettiği şekliyle, örneğin Krikor Naregatsi, Gregoire de Narek; Levon Şant ise Levon Chanth oluveriyordu). Bu tür aksaklıkları önemsemediğimizi veya sorumluluğu editöre yüklediğimizi varsayalım. Kitap boyunca süren, örneğin, Rupen Sevak ile Tanyel Varujan’ın katledilmesinden bahsederken yazılı kanıtları ve tanıklıkları yok sayarak ya da bilmeden “…işin aslını astarını araştırmadan Rouben Sevak’ı ve Daniel Varuyan’ı Türklerin öldürttüğünü ima etmek istiyorlar. O yılların Türk istihbaratı henüz şairlerin, sanatçıların, aydınların peşinde değildi. Yalnız Ermeni komitacıların izini sürüyor(du)” deme rahatlığını; yahut, ömrünü, ismiyle anılan Nareg manastırında geçiren Naregatsi’den bahsederken, “Annesinin ölümünün yarattığı boşluğu, kadınsızlığın yarattığı boşluğu kilise mi doldurdu?” gibi ciddiyetsiz analizleri nereye koyacağımızı bilemiyorum. Şiirlerin Türkçeye aktarılışındaki yetersizliği anlamak için, rahatlıkla bulunabilecek İngilizce veya Fransızca çevirileriyle yapılacak basit bir kıyaslamayı ise bu yazının sınırlarını çok aştığı için okura bırakmak zorundayım, ne yazık ki: “Nice suçlar işledik, günahlar, mümkün müdür/ Tekini, bir tekini yazıya dökebilmem?”

Kitap Zamanı

terkedilmiş güzellik

2011-07-24T11:55:00.004+03:00

sonnefesini içime çektim o çiçeğin, yaşamayı sürdürdüm.

yaşamayısürdürdüm, kim aksini söylerse itiraz etmem, susmayı öğrendim.

susmayıöğrendim artık doğrularınız karşısında. doğrularınız ölümcül.

doğrularınızölümcül, doğrularınızı yoksaydım, yaşamı sevmedim hiç.

yaşamısevmedim sizinle, bu Dünyayı sevmedim, çocuklarınıza merhamet etmedim hiç.

merhametetmedim, başkaldırdım, durmadan yalanlar biçtim. değmedi size hiç.

değmedisize, kanatlarımı gizleyip aranıza indim, aranızda duramadım hiç.

aranızdaduramadım. o meleğe sevdiremedim kendimi hiç.

gözkapaklarımıyaktım, bileklerime ellemedim hiç. korkup kaçtım.

korkupkaçtım, korktuğum kaçtığım ne varsa başıma geldi, başıma yıkıldı Dünya hiç.

hiç. hiçüzülmedi, hiç üzülmedi, hiç üzülmedi, hiç üzülmedi, hiç.

ayaklandırdımtüm sesleri, kokuları. uykuları erteledim. incittim çiçekleri.

incittimçiçekleri, size geldim. sizin kollarınızda zehri bulmaya, zehrolmaya hiç.

kokularlabarışmaya, çünkü beni sevmedi o melek diye ağlayarak kapanmaya toprağa.

toprağa, ağaçlara karışmaya, sularda balıklarla bir olmaya. olmaya değmedi hiç.

değmedihiç. sevgi sözleri, yakarmalar, gözyaşları, gözyaşlarının tuzu hiç.

sonnefesini içime çektim o çiçeğin, ölmeyi sürdürdüm. hiç.

(bu şiir üslup dışıdır. yazılmak zorunda kalınmıştır.)

Before sunrise

2011-07-21T13:58:00.001+03:00

‎"...bazen ama bir insanla birşey olur
kısa süren birşey,
iki geyiğin havada sıçrayıp öpüşmesi gibi
bazı insanlarla yıllarca görüşsen de
bir şey olmaz.."

Lâle Müldür

şarkısız

2011-07-20T20:29:00.001+03:00

“sankiher bir şarkıyı

içimdeonun için biriktirmişim.”

hakan için.

(bengidiyorum ey herkes!..

çiçeklerisınadım, kaybettim. son kereydi bu,

son ağırrüyâ.. uyandım, bitti!..)

birdelilik yaşandı bu gemide, harfleri

denizdenuzak, tayfaları sessizdi. yukarıda

tanrı,yerde toprak yoktu!.. gölgesizdik,

iyiydikbiz.. suların cinnetine alışkındı

bedenlerimiz.sadece başımız dönüyordu,

çok. amaşikayet etmedik, iyiydik işte!..

(göğsümedoğan acıyı unuttum ben ilk,

böylelikle)aramızda o sözcüğü ısıtmaya

sözvermiştik, ete bıçak gibi

saplanıpkalan

o taşa,

olmadı!..

bir ışık incitti beni!.. kokusuyla

gömleğimilekeledi. göğü bölüştük,

iklimlerdeğişti bir gecede. ama iyiydik biz,

böyle. (şikayetiolan kuşlara söylesin!) kalbimi iyileştirdi

alacakaranlıkbir mektup kesiğiyle..

bu gemiyiyüzdürdük günlerce,

Dünyanınçevresinde.. yetmez mi?

(nediyebilirim?..)

olmadı!..

sözcükler insan acısından

yapılmamıştır, belki de.

(ben gidiyorumartık ey herkes!.. gidiyorum şarkısı

z, söyleyin o’na!..çiçeklerden göğü

olan birrüyâda uyanmaya..)

karanlıkta çiçekler'den.

Yeni başlayanlar için Salinger

2011-07-07T00:12:00.001+03:00

Çavdar Tarlasında Çocuklar’ı okuyup da Holden Caulfield’ı, o ‘gönülçelen’ bitirimi sevmeyen bir okur olmuş mudur acaba? Ya da, Glass ailesinin birbirinden ‘cins’ çocukları Seymour, Buddy, Boo Boo, Franny ve Zooey’i? Şüphesiz, edebiyat tarihinde çok az yazar, J. D. Salinger gibi, böylesine benimsenen karakterler yaratmayı başarmıştır. Yine aynı şekilde çok nadir ismin yaşamı, yazdıklarının dışında yazmadıkları (yahut yazıp da yayımlamadıkları) bu derece merak konusu olmuştur. Yapıtları dışında hakkında fazla bilgiye sahip olmadığımız, bu her zaman alaycı ve bir o kadar melankolik yazarın bilinmeyen yaşamını anlatan geniş bir biyografik yapıt var artık elimizde: Kenneth Slawenski tarafından yazılıp Hülda Öklem Süloş tarafından dilimize çevrilen Üzüntü, Muz Kabuğu ve J. D. Salinger.

Jerome David Salinger ya da yakınlarının deyişiyle Sonny, ilk büyük savaşın sona erdiği 1919’un ilk ayının ilk gününde, geçmişi Polonya’ya dek uzanan orta sınıf Yahudi bir ailede dünyaya gelir. Geçmişle bağlarını koparma isteği ve göçmenlere özgü, yeni yerleştikleri topraklarda tutunma azmi Salinger’ın ailesi için söylenebilecek en baskın özellik olsa gerektir. Yıllar sonra, kendisinin de dile getireceği gibi, “atalarının, korkunç yüksekliklerden küçük su konteynırlarına dalmak ve her seferinde hedefi vurmak” gibi bir yetenekleri vardır. Geçmişe dair konuşmaktan hoşlanmayan Salinger ailesinin oluşturduğu ‘ketum hava’, yazarın ileriki yıllarda da yaşamını belirleyecek bir nitelik kazanacaktır.

Yaşıtlarına kıyasla zekâ ve duyarlılık açısından üstün yetenekler taşıyan Salinger’ın, yarattığı karakterlere paralel bir şekilde okul hayatı çalkantılarla geçmiş ve oldukça başarısız bir öğrenim hayatı sürdürmüştür. Annesine karşı duyduğu aşırı bağlılık, oyunculuğa olan merakı ve derslerindeki başarısızlığı, hırslı bir işadamı olan babasıyla zaman zaman karşı karşıya gelmesine yol açmıştır: “Akademik açıdan dersler kafasını karıştırıyor ve onu sıkıyordu. Günlerini penceresinden Central Park’ı seyrederek ve yakındaki Doğa Tarihi Müzesi’ni ziyaret ederek geçiriyordu. Bunların sonucunda aldığı zar zor geçer notlarla sınıfın sonuncuları arasında yer aldı.”

Tiyatro yazarlığına olan ilgisi; Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald gibi isimlere duyduğu hayranlık, Avrupa’da geçirdiği yıllar süresince annesine yolladığı öyküler ve dedikodularla dolu mektuplar, henüz ilkgençlik çağlarında Salinger’ın gelecekteki yaşamını belirleyen unsurlar olmuştu. Columbia Üniversitesi’nde kısa öykü dersleri aldığı Whit Burnett’ın hazırladığı ve yayımlanan ilk kısa öyküsü “Gençler”in (“The Young Folks”) yer aldığı Story dergisinin de yazarın üzerindeki etkisi tartışılmazdı: “Story dergisinin (1940) bahar baskısı nihayet dünyayı J. D. Salinger’ın yazılarıyla tanıştırdı. Derginin kırmızı beyaz kapağının içinde, yazarına geciktirilerek 25 dolar ödenmiş olan beş sayfalık bir öykü bulunmaktaydı.” Büyük Bunalım yılları, yazarın ve ailesinin de hayatını çeşitli şekillerde etkiliyordu. Birçok öyküsü Harper’s Bazaar, Esquire gibi dönemin renkli ve çoksatar dergileri tarafından geri çevrilmekteydi. Ticari ve edebi olan arasında kalan Salinger, bu dönem içerisinde birçoğu dergi ofislerinde kaybolan sayısız kısa öykü üzerinde çalıştı.

Dönemin şartları ve askerliğe olan ilgisi Salinger’ın yaşamında bir başka dönüm noktasını beraberinde getirdi. 6 Haziran 1944 Normandiya Çıkarması’nda aktif görev alan yazarın içine düştüğü sıcak savaş, insanlık hakkındaki görüşlerini belirlediği gibi, edebi duyarlılığında da büyük bir etki bırakmıştı. Bu dönemde, askerlik heyecanı ve yurtseverlik temalı ticari amaçlı bir dizi kısa öykü kaleme alan yazarın daha sonraki edebi yaşamında asıl önem taşıyacak girişimi Holden Caulfield’ın ortaya çıkışıdır: “Birkaç Holden Caulfield öyküsü yazdıktan sonra onları tek bir eser olarak bir araya getirmekle ayrı küçük öyküler halinde yayınlamak arasında bocalıyordu. 1943 yazı geldiğinde Salinger kararını vermiş gibi görünüyordu. ‘Yazdığım çocuğu çok iyi tanıyorum’ diye açıkladı Burnett’a. ‘Bu çocuk roman olmayı hak ediyor.’”

Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın getirdiği başarı ve ün, her ne kadar kendi ülkesinde tartışmalarla yüklü olsa da, yazarın art arda yayımlanan benzersiz Glass ailesinin serüvenlerini bile zaman içinde gölgede bırakacak bir kült yapıta dönüşecektir. Ardından ise mistik bir içe kapanış ve ölümüne dek yıllar süren bir inziva yaşamı: “Salinger, mükemmelliğin insanlarda doğuştan var olduğunu hiçbir zaman iddia etmedi. İlk öykülerinde, karakterlerin bazıları düzelemeyecek kadar günahkârdı. Ortaçağa ait ahlaki oyun geleneğine göre, Salinger her iki sonucu da okuruna örnek olarak sundu. Kahraman olan karakter bir ilhamdı, oysa bozuk karakter bir dersti.”

Kitap Zamanı

Undzer friling

2011-07-05T23:21:00.000+03:00

Bizim Baharımız

Ağaçlarda, bahçelerde, ormanlarda ilkbahar,
Ama burada, gettoda sonbahar ve soğuk,
Ama burada, gettoda neşesiz ve kasvetli,
Matem tutanların evi gibi—acı dolu

İlkbahar! Dışarıda ekim zamanı,
Buraya, etrafımıza yalnızca umutsuzluk ektiler,
Burada, etrafımızda duvarlar yükseliyor,
Hapishane gibi izleniyor duvarlar, kara gecenin içinde.

İlkbahar geldi bile! Yakında Mayıs gelecek,
Ama burada, havada barut ve kurşun var.
Cellat kanlı kılıcını çekti,
Dünya- devasa bir mezarlıktan ibaret.

Mordecai Gebirtig

"Kardeşim Akif"

2011-07-04T23:01:00.000+03:00

"Ben bu toplumu, özellikle bu şairler yazarlar topluluğunu kesinlikle bir insan topluluğu olarak görmüyorum. Ve ben davamın divana kalmasını istemiyorum. Hemen önlem aldım, mecazi anlamda değildir, zeytin-ekmekle yaşamaya kararlıyım. (...) Ben kesinlikle sanatın 'geçişli' olduğuna inanıyorum, özel yaşamında ölü soygunculukları yapılacak sonra oturup şiir yazılacak, böyle şey olmaz!"

Ece Ayhan

Akif Kurtuluş'a Mektuplar'dan, 3.5.1982

"Unutmak bile unutulur."

2011-07-04T22:49:00.000+03:00

özgür edebiyat III

2011-07-03T23:38:00.001+03:00

Özgür Edebiyat dergisinin

Temmuz-Ağustos 2011 tarihli

28. sayısında "Mor Yakup"

ve "Göğün Bakışı" isimli iki yeni şiir..

1949-2011

2011-06-30T22:03:00.000+03:00

DÜŞE YARGI

Ürettiğim ayak sesiydi.
Ücra ürettim. Sen de geldin.
Ve herkes geldi ve sordular.
Boynun hep böyle yara olmuş.
Sesten sözden göverirken
ne acıklıydım ben çok acıklıyım.
Sindi dünyanın lanet yağmurları
tenime. Bendeki gâvur su da aktı.
Gel de sorgula beni kara sahtiyan.
Düşlerindeki korkulu gulyabaniden
kurtul. Düş de göremeyeceksin
o meleğin suçlarına erince.

Hulki Aktunç

Hafız divânı'ndan.

2011-06-29T22:44:00.000+03:00

XXXV

Ey tertemiz yaradılışlı zahit, rintleri ayıplama. Başkalarının
günahını sana yazmazlar ki!
Ben ister iyi olayım, ister kötü... sana ne? Sen kendi derdine
bak. Nihayet herkes ektiğini biçer.
Herkes sevgiliyi istemekte... ayık kim, sarhoş kim? Her yer
aşk yurdudur... mescit ne... kilise ne?
Ben teslim başımı meyhaneler kapısındaki kerpice koymuşum,
oradan ayrılmama imkân yok. Benimle davaya girişen,
sözümü anlamazsa, ne yapayım? Ona söyle; hangi taş pekse,
başını ona vursun!
Tanrı'nın ezeli lütfundan beni meyus etme. Perde ardında
kim güzeldir, kim çirkin; ne bilirsin?
Takva perdesinden çıkan, o perdeyi yırtan sadece ben
değilim ya. Atam da ebedi cenneti elinden çıkarmıştı.
Hafız, ecel günü eline bir kadeh alırsan, seni sorusuz hesapsız,
hemence harabattan cennete götürüverirler.
Tabiatın hep buysa, yaradılışında bundan başka bir şey
yoksa; ne güzel yaradılışın, ne pek tabiatın var!

Hafız-ı Şirazî

Kurosawa's Dreams

2011-06-26T21:12:00.000+03:00

Çocukken bu filmi ilk izlediğim de uzun bir süre benim de rüyâlarıma girmişti bu sahne..

"naifiz biz.."

2011-06-11T00:04:00.000+03:00

"Biz karar aldık, seninle konuşmayacağız bir daha..." dedi.
Sebebinin sorgulanması gerekiyordu, bu tür şeyler durup dururken olmaz.
"Neden?"
Birinci adam hafifçe döndü bu sefer.
"Sana cevap veririz ama cevabımızla seni kırmış oluruz. Biz dışarıdaki insanlar gibi değiliz, naifiz biz. Seni kırarsak buradan gitmemiz ve senin karşına bir daha çıkmamamız gerekir. Ya da sen kırıldığın için kendine yakışanı yapmalısındır ve buradan sen gitmelisindir. Bu yüzden cevap veremeyiz. Küs kalalım ama çirkinliklerimizi birbirimizin yüzüne vurmamış olarak yaşayalım."

Güray Süngü, Düş Kesiği'nden.

Yeryüzü hep delikanlı

2011-06-08T22:58:00.000+03:00

"Yaşama da ölüme de boş ver. Geç git ey atlı!” İngiliz dilinin yetiştirdiği en büyük şairlerden biri olan William Butler Yeats, mezar taşına ünlü şiirlerinden “Under Ben Bulben”ın bu son dizelerinin yazılmasını vasiyet etmişti. Oysa 1865 doğumlu şairin ömrü, sona erdiği 1939’a dek, biten iki yüzyılın en çalkantılı dönemlerini kapsadığı gibi; Yeats yaşamı boyunca hiçbir zaman bu olaylara boş veren, sırtını dönen biri ol(a)mamıştı.

Tanınmış portre ressamı John Butler Yeats ile İrlanda’nın varlıklı ailelerinden birinin kızı Susan Pollexfen’in oğlu olarak dünyaya gelen şairin, çocukluğunun uzunca bir dönemi babasının işleri dolayısıyla Londra’da geçmişti. Buna rağmen kendisinde iz bırakan ilk anıları, tatillerini geçirdiği ve annesinin ailesinin yaşadığı İrlanda’nın batısındaki Sligo bölgesine dairdir. Babası gibi bir ressam olabilmek hayaliyle geçen ilkgençliği, kısa sürede gerçek tutkusunun şiir olduğu kararıyla kesinlik kazanmıştır. Ailesinin genç yaşlarda edindirdiği okuma sevgisiyle, Shakespeare’i, İngiliz Romantik şairlerini ve Dante Gabriel Rossetti, William Morris gibi Rafael dönemi öncesi şair-ressamları keşfeden Yeats; yaşamı boyunca yapıtında önemli bir yer edinen gizemciliğe de ilk bu yıllarda merak sarmıştı. Şair, Dublin’de geçirdiği eğitim döneminin ardından ailesi ile birlikte 1887’de Londra’ya tekrar döndü. Bu dönemde, British Museum’un kitaplığında keşfettiği İrlanda halk edebiyatının masal ve efsaneleri, Yeats’e şiir ve oyunlarında yararlanabileceği zengin bir kaynak oluşturdu.

Yaşamı boyunca kırka yakın eser veren, verimli bir edebiyat serüveni olan Yeats’in, kendine has şiir dili ve simgelerinin çevrilme güçlüğü dolayısıyla dilimize aktarılışı; düzyazılarının yer aldığı Kelt Şafağı ve yıllar önce yayımlanan Cevat Çapan çevirisi Her Şey Ayartabilir Beni’yi saymazsak, oldukça kısıtlı olmuştur, ne yazık ki. Şairin seçme şiirlerinin yer aldığı bahsi geçen kitap, geçtiğimiz günlerde Helikopter Yayınları tarafından özenli bir baskıyla bir kez daha okuyucu önüne çıkarıldı.

Kitap, Yeats’in “1916 Paskalya Ayaklanması”, “Bizans’a Yolculuk”, “İç Savaş Günleri Üstüne Düşünceler” gibi en bilinenlerin de içinde yer aldığı 26 şiirden oluşuyor. En iyi şiirlerini olgunluk döneminde vererek edebiyat tarihinde ayrıksı bir yere sahip olan şairin, şiirinde kırılma yaratan olaylardan biri, İrlanda bağımsızlık hareketinin ateşli önderlerinden Maud Gonne ile yaşadığı tutkulu ilişki olmuştur. Yeats’in birçok şiirine de esin kaynağı olan Gonne, şairin bu davayı benimsemesine ve ulusal bir İrlanda sanatı ve edebiyatının yaratılması için çalışmasına da yol açmıştır: “Her yandan kuşatılmışız ve kapılar kilitlenmiş/ Kararsızlığımızın üstüne, bir yerde/ Bir adam öldürülüyor, bir ev kundaklanıyor,/ Ama açıkça anlaşılmıyor olup bitenler:/ Gelin, sığırcığın boş yuvasında kendi yuvanızı yapın.// Taşlardan ya da odunlardan bir barikat,/ On dört günü geçen bir iç savaş;/ Dün gece o genç askerin ölüsünü/ Kanlar içinde yolun ortasına yuvarladılar:/ Gelin, sığırcığın boş yuvasında kendi yuvanızı yapın.”

Yeats’in sürekli bir gelişme ve olgunlaşma niteliği taşıyan eseri, resmi bırakıp tamamıyla şiire yöneldiği ilk yıllarda romantizmin izlerini taşır. Onu asıl olgunlaştıran ise şüphesiz, kendisinin de dürüst bir tanığı olduğu İrlanda Bağımsızlık Savaşı’dır: “Kargaşalık salınmış yeryüzüne,/ Yükseliyor kana bulanmış sular, ve her yerde/ Sulara gömülüyor suçsuzluğun töreni;/ İyiler her türlü inançtan yoksun,/ Oysa yoğun bir tutkuyla esrik kötüler.” Ne Protestanların maddeciliğine, ne de Katoliklerin aşırı ulusalcı bağnazlığına yakınlık duyan Yeats, silahlı bir ayaklanmadansa genel olarak yeni bir İrlandalılık bilincinin oluşturulması gerektiği görüşüne sahiptir. İngilizlerin acımasızca bastırdıkları 1916 Paskalya Ayaklanması, şairin siyasal gelişmeleri algılamasında ve bunu şiirine yansıtmasında bir dönüm noktası olmuştur: “Biliyoruz düşlerini. Bilmek/ Yeter düş kurup öldüklerini;/ Ya aşırı sevgiden/ Çıldırıp öldülerse?/ Yazıyorum şiirimde-/ MacDonagh ile MacBride/ Sonra Connoly ile Pearse/ Hem bugün, hem gelecek günlerde,/ Yeşil giyilen her yerde/ Değişti, her şey değişti kökten:/ Korkunç bir güzellik doğdu.”

Simgesel bir dile ve Pagan kültüre yaslanan şiiri hep bir umut ve bilgelik taşıyan Yeats, yaşadığı çağı, içinde bulunmayı seçtiği mücadele alanını genişletmek ve derinleştirmek çabasını hiçbir zaman terk etmemiştir: “Sürdürün türkünüzü; bir yerde doğarken yeni bir ay,/ Göreceğiz uyumanın ölmek olmadığını,/ Duyarak yeryüzünün yeni bir hava tutturduğunu-/ Yeryüzü hep delikanlı çünkü-/ Sonra bağıranlar çıkacak yarışlardaki gibi,/ ve insanlar olacak bizi yüreklendiren,/ Atını sürüp gidenlerden.”

Kitap Zamanı

Dakar yolunda

2011-06-04T00:03:00.002+03:00

Hava soğuk
Deniz çelik
Gök soğuk
Gövdem çelik
Elveda 1914'ten beri ilk kez terk ettiğim Avrupa
Ne senin hiçbir şeyin ilgilendiriyor beni ne de iki
güverte arasında Paris'i özleyen göçmenler
Yahudiler Ruslar Basklar İspanyollar
Portekizliler Alman çingeneleri
Her şeyi unutmak istiyorum dillerini konuşmak
istemiyorum artık kadın erkek zencilerle
Hintlilerle hayvanlarla bitkilerle
yatmak istiyorum
Yıkanıp suda yaşamak
Yıkanıp güneşte yaşamak koca bir muz ağacıyla
O ağacın koca tomurcuğunu sevmek
Kendimi parçalara bölmek
Ve bir taş kadar sert olmak
Bir taş gibi dikine düşmek
Dibe batmak

Blaise Cendrars, Yolculuk Notları'ndan.
Çev. Sinan Fişek

samimiyet

2011-06-01T00:07:00.000+03:00

"Bizim o koca koca kitapları devirmemiz, iki satır samimiyet bulabilmek içindir arkadaşlar."

Ömer Faruk Dönmez, "Ortaya Karışık"

Bir Kitap Bir Balta'dan.

bu ne haldir kasap misak?

2011-05-30T23:47:00.001+03:00

a efendim! tecellim bu
acap halim kınanır mı?
gaderim böyle yazıldı, gara bahtım (anam) oyanır mı?
mevtime sebep olan kendirler (anam) yaglanır mı?
başım açık, yalınayak, benim gibi (anam) sallanır mı?

bu ne haldır, kasap misak?
bu haline can dayanır mı?
goyun gibi asıldın sen,
seni gören inanır mı?

efendim aman aman...
a efendim!
beyaz entari geydirdiler,
gece vakti rüya gibi.
evladıma hasretimden,
çeşmim akar seyhan gibi.
daragacım hazır oldu,
beni bekler (anam) mehman gibi.
golum bağlı, durdurdular,
aman allah, gurban gibi.

bu ne haldır, kasap misak?
bu haline can dayanır mı?
goyun gibi asıldın sen,
seni gören dayanır mı?

Stelios Kazantzidis

Under Ben Bulben

2011-05-29T20:36:00.001+03:00

Güneş bize haram

2011-05-26T21:48:00.001+03:00

Yıllar önce en gözde yazarlarımdan biri olan Léo Malet'de, uzun zamandır, hemen hemen her gün aynı vakitlerde yaşadığım hâlin benzersiz bir tanımına rastladım:

"Beni saat altı sularında yakaladı.

Şimdiye kadar hiç yaşamadığım bir ümitsizlik dalgası içimi kapladı, yüreğimi sıkıştırdı, bağırsaklarımı burdu, boğazımı yaktı ve gözlerimi yaşlarla doldurdu. Uzun zamandır bastırıldığı için korkunçlaşmış bir şey, şimdiden akşam gölgelerinin oynaştığı hücremin sert ve dar yatağı üzerinde beni iki büklüm etti."

"Güneş Bize Haram"

Kara Üçleme - II

137. Mezmur

2011-05-17T23:36:00.004+03:00

1 Babil ırmakları kıyısında oturup
Siyon'u andıkça ağladık;
2 Çevredeki kavaklara
Lirlerimizi astık.
3 Çünkü orada bizi tutsak edenler
bizden ezgiler,
Bize zulmedenler bizden şenlik
istiyor,
"Siyon ezgilerinden birini okuyun
bize!" diyorlardı.

4 Nasıl okuyabiliriz RAB'bin
ezgisini
El toprağında?
5 Ey Yeruşalim, seni unutursam,
Sağ elim kurusun.
6 Seni anmaz,
Yeruşalim'i en büyük sevincimden
üstün tutmazsam,
Dilim damağıma yapışsın!

7 Yeruşalim'in düştüğü gün,
"Yıkın onu, yıkın temellerine
kadar!"
Diyen Edomlular'ın tavrını
anımsa, ya Rab.

8 Ey sen, yıkılası Babil kızı,
Bize yaptıklarını
Sana ödetecek olana ne mutlu!
9 Ne mutlu senin yavrularını tutup
Kayalarda parçalayacak insana!

Arvo Pärt - An Den Wassern Zu Babel

Akşam Daveti

2011-05-06T22:52:00.003+03:00

"Konuşma eski, yırtık pırtık, balıkların arasından kaçabileceği bir ağdır. Belki de sessizlik daha iyi. Bunu deneyelim. Pencereye gel."

"Tuhaf bir şey şu sessizlik. Zihin yıldızsız bir gece gibi oluyor ve sonra bir meteor kayıyor, harikulade, karanlığın göbeğinde ve yok oluyor. Bu eğlence için hiçbir zaman yeteri kadar minnettar olmuyoruz."

"Ah, nankör bir ırkız biz! Pencere eşiğine koyduğum elime bakıp, onunla ne keyifler yaşadığımı, ipeğe ve çömleğe ve ısınmış duvarlara nasıl dokunduğunu, ıslak çimlere ya da güneşin kuruttuğu toprağa nasıl boydan boya konduğunu, Atlantik'in parmaklarının arasında nasıl köpürdüğünü, çançiçeklerini ve nergisleri nasıl tuttuğunu, olgunlaşmış erikleri nasıl kopardığını, doğduğum günden beri bana sıcağı ve soğuğu, ıslaklığı ve kuruluğu hissettirmeyi nasıl hiç aksatmadığını düşününce, bu muhteşem et bileşimini kullanıp da yaşamın kötülüğünü yazacak cesareti göstermeme şaşıyorum. Ama yine de yaptığımız bu. Şöyle düşün, edebiyat memnuniyetsizliklerimizin kayda geçirilmesidir."

"Üstünlüğümüzün işareti; yücelme talebimiz. İtiraf et, memnuniyetsiz insanları daha çok seviyorsun."

"Ben uzak denizlerin melankolik sesini seviyorum."

Virginia Woolf, Bütün Öyküleri'nden.

Edebiyat Adlı Hayalet

2011-05-04T23:32:00.000+03:00

Günlük dilde sıklıkla, üzerinde pek de fazla kafa yormadan kullanageldiğimiz ‘edebiyat’ kavramı nasıl, ne şekilde ortaya çıkmıştır? Edebiyat başlığı altında toplamaya alışık olduğumuz türlerin kökenleri, birbirlerinden belli başlı farkları nelerdir? Türlerin ortadan kalkışı ve/ya iç içe geçişi yönündeki yaklaşımların niteliği nasıl açıklanmalıdır?.. Bu ve benzeri soruları, edebiyat biliminin içinde kalarak cevaplayan, Bulgar asıllı Fransız kuramcı, eleştirmen Tzvetan Todorov’un Edebiyat Kavramı isimli yapıtı geçtiğimiz günlerde Necmettin Sevil çevirisiyle dilimize kazandırıldı.

Türk okurunun, Yazın Kuramı, Fantastik ve Poetikaya Giriş gibi kitaplarından tanıdığı yazarın, temel anlatılarda kurucu ilkelerin işleyişi ile ilgili yapısalcı yaklaşımı, ardından gelen birçok isme de yol gösterici bir nitelik taşımaktadır. “ Edebiyat hakkındaki söylem edebiyatın kendisiyle birlikte doğar,” diyen ve bunun ilk örneklerine en erken dönemden itibaren, Vedalar’da ya da Homeros’ta rastlayabileceğimizi belirten Todorov, ‘edebiyat’ tanımı üzerinde önemle durur: “Edebiyat sözcüğü veya onun eşdeğerleri, kendisini duyan ve okuyanların hoşuna gidecek veya ilgisini çekecek, kalıcı olması tasarlanan, gündelik konuşmaya oranla daha gelişkin olan bir sözceyi tanımlamak için kullanılmıştır. Dolayısıyla, bir dil farkındalığı edebiyat edimi açısından temel önemdedir; yazarın kendisi soyut düşünüşle ilgilenmese bile edebiyatın kendisi her zaman edebiyat-üstü bir boyuta sahiptir.”

Edebiyat kavramının varlığına dair bir sorgulamadansa, ne’liğine dair yapılan bir araştırmayı öne alan Todorov, öncelikle kavramın dolaşıma girişinin çok yakın bir tarihe ait oluşu üzerinde durur: “Avrupa dillerinde ‘edebiyat’ sözcüğü, güncel anlamda yepyeni bir sözcüktür: En eski kullanımı XVIII. yüzyıla aittir.” Alman romantizmi ile birlikte, temsil ve taklit kavramlarının egemenliğini yitirmesi; ‘güzel’in başat bir yer edinişi, kavramın zaman içerisinde özerk bir alan oluşturmasını sağlamıştır. Bunda, “dışsal bir sonulluğun (erekselliğin) yokluğu, bütünün parçaları arasındaki uyumlu tutarlılık, sanat yapıtının tercüme edilemez niteliği” gibi noktalar ayırt edici olmuştur.

Kitabın adıyla aynı başlığı taşıyan denemesinde, edebiyata yaklaşımları ‘işlevsel’ ve ‘yapısal’ olarak ikiye ayıran yazar; zaman zaman iç içe anılsalar da, bu sınıflandırmaların birbirlerinden titizlikle ayrılmaları gerektiğini vurgular. Todorov’a göre, edebiyat kuramı içerisinde genel olarak, tanımlamaya getirdiği kolaylık açısından edebiyatın işlevi üzerinde duran isimlerle sıkça karşılaşırız: “Heidegger gibi bir felsefeci, şiirin özü konusunda kendini sorguladığında, işlevsel bir kavramı da kucaklar. ‘Sanat, gerçeğin kullanıma sokulmasıdır’ demek ya da ‘şiir, söz aracılığıyla varlığın temellendirilmesidir’ demek, sanat ve gerçeğin ne olmaları gereği üzerine, bunları üstlendikleri göreve uygun hale getiren özel düzeneklerle ilgili görüş bildirmeksizin bir dileği dile getirmektir.” Bu ‘işlevselci’ açıklamanın edebiyat kavramını tanımlamak için tek geçerli yöntem olabileceği kanısında olsa da; Todorov, edebiyatın bir de ‘yapısal’ niteliğinin var olduğu tezi üzerinde ısrarcıdır. Aristoteles’ten bu yana, edebiyatın ya da daha genel anlamda sanatın meydana gelişini açıklayan ‘taklit’ kavramı bu noktada devreye girer: “Edebiyat aynen resmin görüntü aracılığıyla öykünme olması gibi dil aracılığıyla öykünmedir.”

Yazar, bu noktadan yola çıkarak, dilin olanaklarını da göz ardı etmeden, edebiyat hakkında oluşturulabilecek ilk yapısal tanımı getirir: “(Söz konusu) herhangi bir öykünme değildir, çünkü ille de gerçeğe değil, var olmayan varlıklar ve eylemlere de öykünmedir. Edebiyat bir ‘kurmaca’dır: İşte ilk yapısal tanım.” Todorov bu noktada, yaratıma dair bir eylemin (öykünme), edebiyatın tanımının yerine konulmasında bazı sorunlara yol açtığı üzerinde de durur. Örneğin, roman, öykü, oyun metinleri için geçerli olan kavram, şiir söz konusu olduğunda bir ikileme yol açar: “Bir olayı betimlemesine karşın roman tümcesinin ne doğru ne de yanlış olması gibi şiir tümcesi de ne kurmacadır ne de kurmaca değildir.”

Rus Biçimcileri’nin metinlerinden yaptığı çevirilerle ismini duyuran ve zaman içerisinde özellikle Roman Jacobson, Roland Barthes gibi yapısalcılığın önde gelen isimlerinin izinden giderek, onların yöntemlerinde bir senteze ulaşan Tzvetan Todorov’un; türlerin kökeninden şiirin ve/ya öykünün ilkelerine, Henry James’ten Rimbaud’ya, Edgar Allan Poe’ya uzanan denemelerini, “edebiyat nedir?” uçurumuna dalmaya hevesli tüm okurlara tavsiye ederim.

Kitap Zamanı

portakal

2011-04-24T17:40:00.004+03:00

Ferit Edgü, O/Hakkari'de Bir Mevsim

"Denir ki, ferasetli, dirayetli, hususiyetli bir nebattır portakal. Nebatatın kraliçesidir, kolay kolay ele vermez bağrında yatan ölü ruhu. Bağır bağırdır, ölü ölüdür, ruh ruhtur. Bağırda yatan ölü ruhtur."

Ali Teoman, Taş Devri

celâl sılay

2011-04-23T16:17:00.001+03:00

konuşma tembeli

2011-04-17T22:32:00.009+03:00

blogger'dan sıkıldım sanırım,

biraz görsel işlerle oyalanmak istiyorum, bir süreliğine..

buradan buyrun:

konuşma tembeli

allegro

2011-04-12T23:43:00.005+03:00

İnsanı kendi içinde kapalı tutan, çevresine aşılmaz duvarlar ören,

hattâ, sanki toprağa gömen şey nedir, her zaman bilemeyebilir,

ama, gene de birtakım parmaklıkların, kapalı kapıların,

duvarların varlığını hissederiz.

Bütün bunlar hayalî mi,

kafamda uydurduğum fanteziler mi?

Sanmıyorum. Sonra soruyorsun kendi kendine:

"Tanrım! Daha çok sürecek mi bu? Hep mi böyle sürüp gidecek?

Sonsuzluğa dek mi?"

Kişiyi bu esaretten çekip kurtaran nedir bilir misin?

Çok derin ve ciddi sevgi.

Dost olmak. Kardeş olmak, sevmek...

En üst erk ile, sanki sihirli bir güçle hapishanenin kapısını açan bu işte.

Bu olmadı mı insan ömür boyu hapiste yaşıyor...

Duygu birliğinin yeniden doğduğu yerde yaşam yeniden başlar.

Cuesmes, Belçika, Temmuz 1880

Vincent Van Gogh, Theo'ya Mektuplar'dan.

rüyâ kayıtları

2011-04-01T00:14:00.004+03:00

Dün gece uykumda daha önce benzerini hiç yaşamadığım tuhaf bir deneyim yaşadım: Rüyâmın içinde, rüyâma son verdim.

A. ile -yine- şu an konusunu hatırlamadığım ama bana anlamsız gelen bir konuda tartışıyorduk. Birden, tartıştığımız konunun -artık neyse o- saçmalığının farkına varıp, bağırmaya başladım: "Ama bu rüyâ çok saçma ve artık bitsin!" (Tam olarak bu sözcükleri kullandım, hatırlıyorum!)

Rüyâ, o an aniden bitti.

Sonrası?.. Sonrasını bilmiyorum.

Rüyânın sona erdiğinin bilinciyle boşluğa uyandım.

iki nijinsky, daha..

2011-03-28T21:30:00.007+03:00

KIZILCIK SOPASI

Neyle suçlanıyorum bilmiyorum, ama suçlanıyorum. Sözüm ona bir suç işlemişim. Müfettiş bana moral verdi. Onun morali yerin dibine batsın. Korkuyorum ondan. Çünkü bu müfettiş Pisniçevski kötü bir adam. Ama fakir fukaranın çocuklarını sokağa attığını duymadım.

Pisniçevski, annemi çağırıp, ona beni sokağa atacağını söylemiş. Ama beni cezasız bırakamayacağını da eklemiş. Demiş ki, onu iki hafta yanınıza alın, sonra bakarız.

Korkunç bir acı duydum içimde.

Annem, elimden tutup çeke çeke eve götürdü. Avluda kızılcık sopasıyla dövdü beni. Kızılcık sopasından korkmam, ama annem için korktum. Dövdü. Dövsün. Aldırmam. O beni döverken, benim ona olan sevgim artıyordu.

Ferit Edgü

"Nijinski Öyküleri"nden.

duygular

2011-03-27T16:34:00.011+02:00

"Ölüm ansızın geldi. Gelmesini umuyordum, yaşamak istemiyordum, uzun da yaşamadım. Deli olduğum söyleniyordu ama bana hiç huzur vermemelerine karşın yaşamayı sürdürdüm. Yaşamaktan mutlu olduğum zamanlarda, benim kötü bir adam olduğum söylendi. İşte bu beni ölüm üstüne yazmaya itti. Ah! Gözyaşlarım, büyük ıstırabım, çevremde bu büyük boşluğu görmek ne acı...

...

Önümdeki masa boş; çekmecede renkleri kuruyan tablolarım duruyor. Onca çalıştıktan, onca ilerleme kaydettikten sonra, artık resim yapmayacağım. Yeniden isteklensem bile bu iş, burada olmaz, buraya ölüm geldi artık. Paris'e gitmek gerekirdi ama bunun için geç kalmış olmaktan korkuyorum. Şimdi bana kala kala ölüm üstüne yazmak kaldı.

...

Ruh ölümde değil yaşamda cisimleşir. Bunu yazarak, kendimi felsefeci yerine koyuyorum - oysa değilim. Felsefe bana kalırsa, kokuşmuş insanların geçici bir hevesinden başka bir şey değil - beni tiksindiriyor. Ben Schopenhauer değilim, sevilmediği takdirde ölecek olan Nijinsky'yim."

Vaslav F. Nijinsky

"Nijinsky'nin Günlüğü"nden

"sevmek"

2011-03-20T21:20:00.003+02:00

Sevmek istiyorum. Seni.

Sövmek istiyorum. Sana.

Onu sevdinse ben de severim.

Seni sevdiyse ben de severim.

Seni seviyorum aşk olsun.

Seni sevebilirim seninim sen de benim.

Seni sevmek evet ama dokunmak hayır.

Seni sevmek beni sevmediğin için.

Sana söylemek istiyorum; çok akıllısın hem de çok aptal.

Sana söylemek istiyorum; sen Tanrı'sın ben de senin içindeyim.

Söylemek Tanrı'mı sevdiğimi.

Benim iyiliğimi istemiyorsun. Biliyorum.

Ben senin iyiliğini istiyorum.

Böyle gözyaşı dökmekten hoşlanmıyorum

ama böyle ağlayacağım.

Hep seninleyim. Hep senin içindeyim.

Hep seviyorum seni.

Ninni. Ninni.

Uyumuyorum uykum yok uyumuyorum uykum var.

Bütün gün uyuyamazsın.

Uykunu büyültmeyi seviyorum.

Senin uykun gibi büyüyorum ben de.

Sendeki uykuyu seviyorum.

Onu uyumak sevmek seni istemek istiyorum.

Ferit Edgü, "Nijinski Öyküleri"nden.

yalandöngü

2011-03-16T23:14:00.002+02:00

"Her zaman aramak gerek. Her zaman. Bulduğunda bile.

Yeniden aramaya koyulmak gerek. Başka nasıl yol alınabilir?

Benim artık alınacak yolum kalmadı.

Başka nasıl ilerlenebilir ki?

Ben ilerlemek istemiyorum.

Nasıl?

Ben ilerlemek istemiyorum dedim. Ben olduğum yerde, olduğum konumda dinlenmek istiyorum. Hiç değilse şimdilik. Bir süre. Hiç değilse bugünlük. Yarınlık. Hiç değilse bir haftalık."

Ferit Edgü, "Devam".

"Kuşlar, yağmur yağınca, nereye giderler?"

2011-03-09T20:18:00.006+02:00

Sondan ilke, dıştan içe doğru başlayalım istiyorum. Bize ilk bakışta Lascaux mağara resimlerini anımsatan ve üst üste karmaşık figürlerden oluşan kapak tasarımı oldukça etkileyici. İnsanlık tarihinin bu en eski görsel kaynakları aynı zamanda tarihin bir tür bilinçdışını temsil etmiyor mu?

Önce bir konuya işaret edeyim, benim ikisi hariç —onlara karışamazdım— kitaplarımın kapakları ait oldukları kitapların içindedir. Çünkü her kitabımı birer bütün olarak görürüm. Pentimento’nun kapağındaki desen de, evet Lascaux mağalarından. Siyah-beyaza dönüştürülmüş hali sadece. Lascaux olmasının özel bir anlamı yok, Altamira da olabilirdi, Bakü yakınlarındaki Kobustan da olabilirdi. Lascaux nere, Kobustan nere… Önemli olan, insanların var olduklarından beri sığındıkları mağaralarda yarattıkları görseller. Bir şeyler anlatmak, aktarmak istemişler. Sığındıkları için, korunma içgüdüsünü güçlendiren görseller de diyebiliriz. Bir tılsım gibi sanki, işaretleme, sınır çizme gibi. Bu mağaraları, ana karnı olarak bile düşünebiliriz. Hep, “geçmiş hatırlamaktır” derim. Açık ya da gizli, bütün kitaplarımda bu kavramın izi vardır. Ama “geçmiş geri dönmez, mümkün değil”dir. Tarih akar. Biz de aval aval bakarız. “Bilinçdışı” kavramı yerine, “bilinçaltı” kavramı olarak tanımlamak, bana daha doğru gibi geliyor. Jung, yakınlık duyduğum bir insan. Freud, bana uzaktır.

İtalyanca bir sözcük olan ‘pentimento’, plastik sanatlara ait bir kavram. Kitabın bir bölümü de yine benzer bir anlam aktaran ‘palimpsest’ başlığını taşıyor.

Kitabın adını bulmakta, bir hayli zorlandım. Çünkü ben “kitap” yazan bir insanım. Tek tek şiirleri toplayıp, hah, kitap olabilir artık diyemem. Çünkü her kitapla mesele(leri)m vardır. Onu dillendirmeye, diri tutmaya çalışırım. Pentimento, Yeis ile Tabanca’nın bir bölümünün adı zaten. Aradığım, geçmişimde duruyormuş. Eski dönemlerin ressamlarıyla ilgili bir kavram. Tuval bulmak zor, kendin hazırlıyorsun. Yaptığın resmi beğenmediğinde, bir şekilde üstünü kapatıp yeni resmine başlıyorsun. Boyaları da zaten kendileri hazırlıyorlar. Ne var ki yıllar, yüzyıllar sonra, boyalar saydamlaşıyor, beğenmediğin resimle beğendiğin resim, tek bir resim hâline geliyor. (Bu heykelde yoktur sözgelimi.) Palimpsest ise kâğıtla ilgili. Kâğıt pahalıdır. Neyle üretilirse üretilsin. Üstü zımparalanır ve tekrar kullanılır. Yalnız palimpsest’ta, artık eski yazı yoktur. Kayıplara karışmıştır. Bütün bunlar, benim kuşağım denebilecek kuşağın yaşadıklarını düşündüğümüzde, daha anlamlı olabiliyor.

Kitap, James Joyce’tan bir alıntıyla açılıyor: “Old father, old artificer, stand me now and ever in good stead.” Size, bu kitap bağlamında Stephen Dedalus’u anımsatan nedir?

Eh, ben kolay bir okulda okumadım. (Liseden söz ediyorum.) Hocalarımız Amerika’da okumuş, kimisi yüksek lisans yapmış hocalardı. Joyce’un o kitabında da benzer bir okulun atmosferi vardır. Kitabı okuduğumda, aaa, bu benim yahu, demiştim.

İlk kitabınız Yeis ile Tabanca, “Hatıralar Dükkânı” isimli bir bölümle açılır. Bu isim, tüm Seyhan Erözçelik şiirine başlık olabilecek bir kapsayıcılığa da sahip. Nedir sizi geçmişe, hatıralara bu denli bağlayan?

Aslında, ben hatıralara bağlı değilim. Nostalji duygusuyla yaşayan bir insan olduğum da söylenemez. Ama memleketimizde bütün yaşananları gördükten sonra, elli yıllık hayatımda, nelerse onlar, birçok şeyin unutulduğunu üzülerek görüyorum. Unutmaya ayarlıyız sanki. Halbuki dünya hatırlayarak, unutmayarak, ders alarak ilerler. Ben de hatırlatıyorum. Çünkü hatırlıyorum: Il mio amarcord. İtalyancanın yerel dillerinden birinden, “hatırlıyordum.” Fellini’nin filmi bunu çok iyi anlatır. Savaş kapıdadır.

Bana sorarsanız kitabın merkezinde “Maarif” başlıklı şiir yer alıyor. Her ne kadar şiirin ilk dizesinde, “Serdarcım, artık bilemem, şiir nasıl yazılır” deseniz de, bu şiir bir tür ders gibi. Kaotik bir süreç içerisinde tüm bellek çok çarpıcı bir şekilde yeniden canlanıveriyor.

Yine ad konusuna geldik. Kitabın kod adı, Maarif’ti. (Maarif’ten kastım, eğitim değil elbette, Maarif Koleji. Birbirlerini on bir yaşında tanıyan iki çocuğun, farklı şekilde, nasıl serpildiklerini, nelerle karşılaştıklarını anlatmaya çalıştım. Diğer yandan da, dış dünyada başka hareketlilikler göze çarpar. Bizler, tam âşık olunacak yaşlarda 12 Eylül’ü, öncesini ve sonrasını yaşadık. (Âşık da olduk, o ayrı.) Bu yüzden bizim kuşak, hem “korkusuzdur”, hem de ürkektir.

Birden çok Seyhan Erözçelik konuşuyor sanki kitap boyunca; birbirini değilleyen dizeler art arda geliyor zaman zaman: “‘Beni çok seviyo’sun/di mi?’/[Seni çok sevdim.]/…/Sana bi’ taş verdim./Senden bi’ taş aldım./Seni sevmedim.” (Seni Çok Sevmiştim) ya da “Bilmiyorum./Biliyorum da, bilmiyorum.” (Bir Mayıs Bin Dokuz Yüz Yetmiş Yediden Sonra). Hatırlama sürecindeki bu gelgitler hakkında neler söylemek istersiniz?

Eh, bizler, bir kuklacının elinde kuklalar gibiydik. Ama canlı kukla. Gepetto Ustanın Pinokyo’ya söz geçiremediğini düşünelim. Pinokyo yaramazdır, tecessüs içindedir. Bu yüzden çok yanlış da yapar. Yanlış yaparak dünyanın kaç bucak olduğunu görür. Biraz Pinokyo’ysam, biraz Tom Sawyer, Huck, Catcher in the Rye’ın kahramanı Holden ve benzerleri gibiyim de. Çaresiz, kendini tanımak isteyen, kendi gibi olanları tanımak isteyen bir çocuk. Bu tür çocuklar, hiçbir şeyi unutmazlar. Kin gütme, öç duygusu değil sözünü ettiğim.

“Aynada duramazsın/Kimse duramaz./San ki,/durmuşum./Aynaya bakmışım./Ben, ben miyim?” (Akis); “Hocam, biz ner’deyiz?/Bur’da mı?” (Ekonomi Sınavı). Şair, hatırladıkça (il mio amarcord), hatıralarındaki ‘ben’, ben’in durduğu yer konusunda şüpheye mi düşüyor?

Herhalde hepimiz küçükken aynanın yanından geçerken kendimizi görünce, yani yansımamızı, tersimizi, bu kim ya, demişizdir… İlk insanlar suya, cam gibi buza bakıp ne düşündüler acaba? Korkmuşlar mıdır?

Bir önceki kitap Vâridik, Yoğidik özel bir dil çalışmasıydı. Bu kez ise gündelik konuşma dilinden yine çok kendinize has yeni bir şiir dili kuruyorsunuz.

Vâridik, Yoğidik, bir dil çalışması belki ama bu kitap da öyle. Bütün kitaplarımın birer çığlık, inleme, nar’a olduğunu düşünürüm. Türkçenin yapısı, ana/ata dilimizin yapısı, buna çok uygun. Belki de, “dilin belini getirmeye” çalışıyorum. Şiir budur, sanki… Galiba… Böylece hayat bulur dil. Şiirle.

Wizard of Oz’a da gönderme yaparak 1974 yapımı Zardoz’u (Sean Connery-Charlotte Rampling) anıyorsunuz bir şiirde; bir diğerinde yönetmen Werner Herzog ve kült oyuncusu Klaus Kinski var. Son bölümde ise Müslüm Gürses için yazılmış bir Leonard Cohen şarkısının ‘uyarlaması’ yer alıyor. Seyhan Erözçelik’in diğer sanatlarla ilişkisi nedir?

Şiir, sanatların anasıdır, derler. Şairin de, sadece hayattan değil, diğer sanatlardan da beslenmesi gerektiğini düşünürüm. Hatta iyi örülmüş bir dantel bile, şairi etkilemelidir. Çünkü insanlığımızı, uygarlığımızı böyle gösterebiliriz. Yemek yapmak sanatsa eğer, çok iyi yemek yaptığımı da söyleyebilirim. Zardoz’da çürümüş bir dünyadan, yeni bir dünya çıkar, Rampling ve Connery’nin birlikteliğiyle. (Âdem ve Havva gibi sanki.) Kinski, Herzog’la sık sık kavga eder. Bazı sahnelerde canlı hayvanların iyi çekim uğruna ölmesine izin verdiği için. Bunlar, bizim insan yanımızı gösteren kanıtlar. Yoksa, yokuz.

Bir süredir dergilerde “Seyhan Erözçelik’ten Siyasi Şiirler” başlığıyla şiirler yayımlıyorsunuz. Nedir sizi siyasi şiirler yazmaya sevk eden şey ve bir kitap bütünlüğüne evrilecek mi yakın zamanda bu şiirler?

“Seyhan Erözçelik’ten Siyasi Şiirler”, aslında tespit notları. Ben öyle çok fazla şey eklemiyorum. Genelde bir haberden, bir haber fotoğrafından yola çıkıyorum. Sonra da bir-iki dize/söz ekliyorum. O kadar çok şey var ki gözden kaçan. Polisler, Ogün Samast’a bayrak tutturuyorlar. Hiçbir polis, “bayrak” yahut “bayrağımız” diyemiyor, aklına gelmiyor bile. “Şey” diyorlar. “Bayrak”, “şey” olabilir mi yahu? Bu şiirler gittiği yere kadar gidecek. Adı, diğer kitaplarımın aksine, şimdiden belli: “Seyhan Erözçelik’ten Siyasi Şiirler.”

Son bir soru, sizin bir dizenizle: “Kuşlar, yağmur yağınca, nereye giderler?”

Ha ha ha… Vallahi bilmiyorum, Google’dan bakmak lazım. Ben bilmiyorum.

Kitap Zamanı

"çocukluğun soğuk geceleri"nin son sayfasına düşülen notlar'dan

2011-02-26T00:19:00.007+02:00

Dünyanın bir sesi olmalı. Avcumda yuvarladığım taşların sesi gibi. Kırık bir oyuncaktan çıkan uğultu ya da boş bir odada yankılanan karşılıksız bir telefon çalışı gibi. Bir ses olmalı. Duyulur. Kanıtlanır. Ulaşılabilir. Onu hatırlatan. Yoksa deliliğime hükmedecekler. Koruyamıyorum kendimi artık onlardan. Korumak istemiyorum. En kötüsü. Bu.

jean d.

2011-02-18T21:42:00.005+02:00

"Bugün artık onu, beni en çok sevmiş olan en değerli sevgiliyi içime gömmüş olmaktan ötürü, büyük bir ürküntüye kapılıyorum. Ben onun mezarıyım. Toprak hiçbir şey değil. Ölüm. Filizler ve sürgünler, ağzımdan fışkırıyor. Onunkiler. Alabildiğine açık göğsümü güzel kokularla dolduruyor. Yeşil ve tatlı bir canerik, sessizliğini şişiriyor. Ölüm sessizliği. Arılar, gevşek ve pörsük gözkapaklarının altındaki sıvılaşmış ve akmış gözbebeklerinin bulunduğu göz çukurlarından çıkıp kaçışıyor. Barikatların üzerinde vurulmuş bir yetişkini, genç bir kahramanı yiyip bitirmek ve sindirmek hiç de kolay bir şey değil. Güneşi hepimiz severiz. Ağzım ve parmaklarım kanlar içinde. Etini dişlerimle parçaladım. Normal olarak kadavralar kanamaz, seninki ise kanıyor.

On dokuz Ağustos bin dokuz yüz kırk dörtte, barikatların üzerinde, bahar sürgünlerinin altında öldü ve bu, benim ağzımı kanlar içinde bıraktı."

Jean Genet

"Cenaze Merasimi"nden.

‘Anlayan hiç kimse yok galiba, böyle de yazmak feci’

2011-02-09T20:55:00.005+02:00

Benim kulaklarım pencerelerdedir

onda kulaklarım, pencereler kırılalı beri

Efendimiz! Efen“dimiz! diye gider bir ses

ve dağılır bir çuval un gibi saçlarına

sen hiç dönme arkana sen

ey yitik…

bir nehirde yürümek

ve unutmak kirli çocukluğu” (Ey Yitik)

Aklımda hâlâ, bir önceki gece soluksuz okuduğum kitaptan ilk hatırlayışta bana kalan bu dizeler dönüp dururken çalıyoruz şairin kapısını. Son şiir kitabı, “Siyah Sistanbul” hakkında bir söyleşi yapmak için ziyaret ettiğimiz şair Lâle Müldür’ün evindeyiz. Her zamanki içtenliğiyle karşılıyor bizi. “Siz yol kıyafetleri uygun gelmişsiniz ama yola çıkacak kimse yok burda,” diyerek gülümsüyor ve tabii kendiliğinden açılıyor sohbet: “Ben eskiden yolcuydum hep. Yoldaydım yani. Yolumu nihayet bitirdim. Şimdi bir tek yolum var ama o yol her yola da gidebilen bir yol. Kısmet yani.”

Bakışlarımız, duvarlardaki Yavuz Tanyeli, Balkan Naci İslimyeli gibi günümüz resim sanatının usta isimleri tarafından yapılmış sayısız Lâle Müldür portrelerinde ve şairin evinin benzersiz Boğaz manzarasında gezinirken, “İsterseniz, ben ilk önce Hıristiyanlarla Müslümanların genel hâlinden bahsedeyim size biraz,” diyen şaire kulak veriyor ve ses kayıt aletini çalıştırıyoruz: “Dışarıda inanın, kendine Hıristiyan diyecek insanlar çok azaldı, gerçekten azaldı; ama bu demek değil ki, Müslümanlar galip!.. Müslümanlarda da eklektik bilinç fazla, analitik bilinç fazla ama sentez yok. Var mı bir sentez devşiren bütün Müslüman bilginler arasında?.. İki dehşetengiz uçurumun arasından ilerliyoruz. Düşmemiz an meselesi. Saçma sapan gürültüler, kavgalar bir de üstüne üstlük. Ve görünmez bir savaş var Hıristiyanlarla Müslümanlar arasında. Batı’da olunca daha iyi anlıyorsun onun savaş olduğunu. Oysa insanların, bir insan kitlesine bakıp da, onun Epiküryen Hıristiyan mı olduğunu ya da mecburcu Müslüman mı olduğunu anlaması çok güç artık.”

'Bütün Türkiye Benim Oğlum'

İlk olarak, “Siyah Sistanbul”dan konuşmak istiyoruz biraz; kitabın en ilgi çekici şiirlerinden biri olan, çarpıcı imgelerle kurulu “Balık İnsanı” isimli şiirden. Bu şiirde yer alan: “Ama benim oğullarım var/ Bütün Türkiye benim oğlum” dizelerinin çıkış noktasını öğrenmeye çalışıyoruz. Öncelikle “Sen sevdin mi o şiiri?” diye soruyor Müldür ve ekliyor: “O şiiri kimse kavrayamadı daha. Anlayan hiç kimse yok galiba artık. Böyle de yazmak feci yani!..” diyor. “Evet, benim bir sürü oğlum var, diyorum o şiirde. ‘Balık İnsanı” enteresan bir şiir, Türkiye’ye ağıt gibi. Uzun ciddi bir şiir o. Orada ben oğlum diyorum Türk erkekleri için. Hepsi oğlum gibi. Doğrusu sizi de başka bir şekilde karşılamadım, oğlum gibisiniz.”

Bir kahin-şair olarak Arthur Rimbaud, bütünü düşünüldüğü zaman Lâle Müldür şiirinde hep önem taşıyagelmiş bir isim oldu. Son kitap bağlamında, bu kez daha da önemli ve ayrıcalıklı bir deneyim eşliğinde karşılaşıyoruz büyük Fransız şairle. Kitaptan alıntılarsak:

“Gece yarısını biraz zaman geçmişti, ki karşımda Rimbaud

duruyordu, o çağlar ötesi yüzüyle hâlâ, onu çağımıza

getirmek ve onunla konuşmak istedim. Bunun için tek bir yol

vardı - HİPNOZ işte Rimbaud karşımdaydı bütün serseriliği

vurdum duymazlığı ve büyüsüyle… ama bu aynı Rimbaud

İsa’nın önünde hüzünlü, melankolik ve titreşimlerle dolu bir

Rimbaud olarak kalakaldı. Bugüne kadar Rimbaud’yu yeniden

diriltmek gereksiz bir uğraş olurdu çünkü Rimbaud’nun şiirleri

bütün çağları öngörür. Ancak bugün bir sonraki kitapta

görüleceği üzere bilinmeze vardık ve Yaratıcı Ozan ilk defa

varoluyor çünkü BEN bir başkasıdır…”

Lâle Müldür’den bize biraz bu deneyimi ve “Meleklerin Hükmettiği Rimbaud” diye isimlendirdiği şairden bahsetmesini istiyoruz: “Rimbaud, bayağı kendini beğenmiş bir şair. Bana bile bir kere güldü. Kızdım, ‘ben seni hayata getiriyorum. Benimle alay mı ediyorsun?’ dedim. Sonraları tam tersine döndü bana karşı. İsa’nın resminin altında duruyor, sürekli İsa’ya bakıyordu. Onu falan bıraktı bana bakmaya başladı. Rimbaud, Rimbaud!.. Aklınız alıyor mu?.. Benim İsa’yla ilgili girdiğim her türlü zor pozisyona o da giriyordu. Aynı sıkıntıları çekti benim gibi. Üzüldümü de çok üzülen biri gerçekten. Çok üzüldüğü zamanlar oldu, ben de çok üzüldüm onunla birlikte.”

'İkide Bir Ağlar Hale Geldim'

Tam bu arada, “Ağlıyorsun işte Rimbaud/ağlıyorsun/ne yapabilirim ki ben bunun için?” dizelerini hatırlatıyoruz şaire: “Evet ağlıyor, bende ağlıyorum çok” diye cevap veriyor Müldür: “Ben ikide bir ağlar hâle geldim artık.” Şairin, uzun bir süredir tasvir edegeldiği İsa peygamber imgesine de yakın bir Rimbaud ile karşılaşıyoruz kitapta; hatta kitabın son şiiri “Bronz”da, tüm isimlerin baş harfleri birer şifre olarak birleşiyor şiirin bitimine doğru: “Ve en sonunda/bir dövme yanağında/karışık tuhaf çizimlerin arasında/LM ve C/sonra LMC ile veriyorsun şifreni…/sonra sonra R ve C/ve LMRC olarak tamamlıyorsun şifreni…”

Şairin bir kahine dönüşümü hakkındaki düşüncelerini soruyoruz Lâle Müldür’e ve, “Beni Amerika’da öyle biliyorlar zaten. Beni öyle tanıdılar,” diyor ve son Amerika seyahatinde yaşadıklarını anlatıyor bize: “Amerika’nın en iyi şairleriydi karşımızdakiler. Ben son anda şiirimi değiştirmeye karar verdim, o ana dek hep başka bir şiir okuyordum, vazgeçtim ondan; ‘Buhurumeryem’i okuyayım dedim. Okuyorum şiirin İngilizcesini. Ben şiirimi okudukça insanlar tuhaf tepkiler göstermeye başladılar. ‘Allah Allah,’ dedim, ‘herhalde beğenmediler şiirimi.’ Sonra biri kalktı ve ‘Şu gördüğünüz kadın’ dedi, ‘İşte burada, hepinizin önünde kehanet gösteriyor.’ Ve kehanetle biliniyorum ben Amerika’da artık. Ama o da neden? Ben bir sürü şeyi bilirim, artık bunun esprisi bile kalmadı. Çoğu kimse doğrudan telefon açıyor bana, ‘Şöyle şöyle bir durum var, ne yapmalıyım Lâle?’ diye soruyor. Ben de uyduruyorum birşeyler, sonra doğru çıkıyor söylediklerim. Ben ne yapayım?”

Noli Me Tangere'nin Öyküsü

Söz, “Buhurumeryem”e ve kehanetlere gelmişken biraz İsa peygamber ile ilgili hikâyesini anlatmasını istiyoruz; gençlik ve şiire ilk başladığı yıllara dönüyor şair: “İtalya’ya ilk gidişim benim hem herkesin çok ilgisini çeker, hem de anlamazlar niye döndüğümü. Ben, İngilizce şiirler yazıyordum o zaman. Sonradan Gürol Irzık’la Bülent Somay, ‘Türkçe yaz Lâle,’ dediler. Onlara uydum. İngilizce şiirlerimi gönderdim İtalya’daki o akademiye. Olay olmuş farkında değilim ben. Annem babamla geldik okula, baktım bütün hocalar ve rektör beni bekliyor. Hiç alışık değilim böyle şeylere. Niye bekliyorsunuz diye sormak da acayip olacak, sormadım bir şey. Ondan sonra beni şiir hocamın yanına gönderdi rektör. Şiir hocası konuşmaya başladı, çok da yakışıklı bir adamdı, iki de bir İncil diyor; ‘siz niye İncil’den sözediyorsunuz ki bana?’ dedim. Adam bana şöyle bir baktı, ‘sen İncil’den bahsetmiyor musun?’ dedi. ‘Yok, hayır,’ dedim; ‘ben bilmem ki İncil’i, Kuran’ı da bilmem. Ben Marksistim,’ dedim. O sıralar Marksisttim. Bunun üzerine ‘Noli Me Tangere’yi gösterdi, ‘bunu nasıl yazdın?’ diye sordu. ‘Bunu Freud’un bir kitabından almıştım,’ dedim. Ama bulamadım da yerini sonradan. Fazla da inceleyip bakmadım doğrusu. Zen Budist bir araştırmaya göre ölüler dirilir yeniden konuşmaya başlarlar. Yeniden doğuş teması İsa’ya bağlanıyor ordan ama benim aklımda öyle bir şey yoktu hiç. ‘Bu kadarı fazla, sana İsa öğretmiş bu sözcükleri,’ dediler. Çünkü İsa, bildiğiniz gibi ‘kelimetullah’, kelimelerin peygamberi. Elbette ki şairlere bakıyor. Ve ben bütün dünyada dolaştığımdan biliyorum, dünyanın hiçbir yerinde benim kadar İncil’le kafayı bozmuş biri yok. Dolayısıyla adam inanmadı tabii ben gidene kadar ondan sonra.”

Bundan Sonraki Kitap: Anneye Ayetler

“Hiçbir şeyi hiçbir zaman aydınlatamayacağım düşüncesi beni büyük bir umutsuzluğa sürüklüyor, o zaman kurtuluş için yığınlar gibi ben de kurtarıcıyı beklemeye başlıyorum.” diye yazmıştı Lâle Müldür, ilk ve tek romanı “Bizansiyya”da. “Bir kurtarıcı/mesih beklentisi üzerine, buna duyduğumuz ihtiyaç üzerine neler düşünüyorsunuz? Hiç umudumuz kalmadı mı?” diye soruyoruz şaire, “Tam yerine geldiniz,” diyerek gülüyor: “Dünyanın sonuna geldiğimizi heralde tartışan kimse kalmadı artık. Ben yıllar önce başladım dünyanın sonu geliyor demeye.” Ve oradan, “Siyah Sistanbul”un öncülü olduğu bir sonraki kitap “Anneye Ayetler”e geliyoruz: “Ben esas bu kitapta değil, bundan sonraki şiir kitabında öyle şeyler koyacağım ki ortaya skandal olacak. Ama skandal, bildiğimiz kötü anlamda skandal değil. Sadece çok şaşıracaklar. Kitabın ismi ‘Anneye Ayetler’; ama annemle ilgili değil skandal. Anneme dair özel bir bölüm var. Ama ondan sonra öyle bir bölüm geliyor ki!...” diyor ve susuyor şair. Dünyaya, insanlığa ağıt niteliği mi taşıyor diye soruyoruz bunun üzerine, “Hiç ağıt yok, son derece mutlu bir kitap,” diyor: “Yepyeni stillerde ve daha manevi şiirler olacak. Ama ne skandal onu söyleyemiyorum tabii.” Böylece, şairi daha fazla zorlamamak için konuşmanın yerini alıyor “Zen Susuşu”, o büyük susku:

“yan yana ikimiz

susuyoruz işte

Zen susuşunu

Ayak parmaklarını kıvırıyorsun

Karanfilli çayımdan içiyorum ben

Hiçbir şey söylemeyerek

yan yana ikimiz

susuyorum işte

Zen susuşunu

ayrı ayrı bir yerlere alınıp götürülmeden önce.”

***

'Şairin okurunu yarattığına inanıyorum'

“Bu kitapta benim son birkaç depresif şiirim var. Son siyahlıklar artık. “Siyah Sistanbul” ismi ordan geliyor. Buradan işte inci gibi bir beyazlığa geçeceğiz.”

“Bir takım hırgürler var, ufak tefek. Aslında son olan da ağır bir şey, Mısır’da El Kaide Hıristiyanlara hücum etti. Ben çok üzüldüm. Hiç bir yanıyla affedilecek gibi değil. Müslüman entelijansiyamız bu şekilde. Ne yapacağız biz, nereye gideceğiz bu tarz insanlarla? Batı’da bizi dehşetengiz savaşçılar diye biliyorlar, savaşçıyız da doğru. Ama o kadar, başka bir şey gelmiyor ardından. Gerçekten Kuran’ı okuyan ve özümseyen kaç kişi var acaba?”

“Ben, şairin okurunu yarattığına inanan bir insanım. Genelde, ben burda yazacak insan değilim, ne yalan söyleyeyim. Burda yazmam çok acayip bir şey. Burası olmasa başka bir yer de olamazdı biliyorum ama.”

“’Tanrı kuramı’ diye bir kitap okuyorum şimdi. Tanrının bulunduğu yerden sözedecek olursak, orada başlangıç son karışır zaten; sonlar başlangıca başlangıçlar da sona dönüşür aniden. Ve beğendim de kitabı, çünkü ne ardısıra bakışı olmayan bir dinseverliğe, ne de kuantum mekanikçi bir kökten materyalist dönüşüme inanıyor. İkisinin buluştuğu noktada duruyor adam ve yeni bir Tanrı kavramını orada belirliyor. Güzel… Yani milletin bu kadar anti-Müslüman olması, dinlerin Avrupa’da hiçbir yer tutmaması artık, bunların temelindeki meselelerden biri… Bu adam ortasını bulmuş, Bernard Haisch diye biri.”

“Korku yok bende. Doğrusu bir tek işkenceden korkarım ben, Allah uzak tutar inşallah beni. Ama onun dışında hiçbir şeyden korkmam. Çok erken yaşlarda babaya karşı çıkarak hayatımı kurmaya başladım zaten.”

Kitap Zamanı

bitik II

2011-02-07T23:26:00.003+02:00

3. Gün
Yüzüne dokunuyorum. Duvara yansıyan yüzüne. Yokluk bu, işte!.. Bana duvarları bırakıyorsun ardında. Bir de pencereleri... Hiçbir yeri görmeyen pencereler, kör.
Boşluk. Harfleri sayıyorum ilk. Sonra dönüp yeniden, bir daha bir daha... Hecelere geçiyorum, ardından... Sonra, sözcükler... Bir türlü cümle olamıyor, tamamlanamıyorum. Sakinleştir beni, lütfen, tanımla! Boşluğu çoğaltıyor ışık. Işığa dayanamıyorum! Günlerdir karanlıkta, öylece yere uzanmış duvarları seyrediyorum. Yer değiştiren yüzünün yansımasını kovalıyorum boşlukta. Gözlerim el el. Kan. Sözcükler yeni bir kangreni çağırıyor. Benziyorlar kangrene.
Hastalık dolu.
Hastalık doluyum.
Yüceliyorum bununla.
Duyulmayan sesinin ılıklığına yakışıyor mu bendeki bu yabancılık?
...
(yazılamadan kalmış bir alınyazısı'ndan parça [parça].)
2011

bitik

2011-01-27T22:24:00.007+02:00

Her gün yeniden doğan güneş, her gün yeni bir delilik doğurur.

1. Gün -

Elime batan kaktüs dikenine âşık olmuştum ben. Canımı acıtıyor, bana hayâller gördürüyordu. Duvara yansıyan gölgesini takip edebiliyordum. Kokusuzdu, ona beş duyumla sahip olmak istiyordum. Bu sefer –

Çayın altını yaktım, ekmekleri kızarttım. Masa hazırdı. Pencereden gecenin karanlığı ayrılmamıştı henüz. Güneş birazdan doğacaktı. Söz vermişti. Sözümde durdum. ‘Bugün çok soğuk olacakmış hava, sıkı giyin’. Fincanları yıkamayı unutmuştuk akşam, sıcak suyla çalkaladım biraz içlerini. Çay doldurup bir yudum aldım. Tükürdüm hemen. Zehir gibiydi, zehir gibiydi her şey. İnancım köreldi. Yokoldum. Bir kez daha denemeyi istedim, ayağa kalkmaya zorladım kendimi. Masaya, hayır, en azından tezgaha erişebilsem. Elime bir kaktüs dikeni –

… batmamış olsa. Sigara paketine baktım. Yalındı, olması gerektiği gibiydi her şey. Dumanı tütüyordu. Dışarı çıkabilsem, ona yaklaşabilsem belki. Kurşun kalemlerimi hatırladım çocukluğumdan. Kimse olamadım. Olmak da istemiyorum artık. Onu düşünmemek için çocukluğa bile katlanabilirim. Yere uzandım, sağ elimi yanımdaki saksının içine daldırıp bir avuç toprak aldım. Sert, kuru, taşlaşmış. Ağzıma atıp çiğnemeye başladım. Tatsızdı –

… Dünya’nın tadı gibiydi.

Tüm gün, uzandığım yerde kaldım.

Onu aklıma getirmemek için gözlerimi yumdum.

2. Gün

Siyah beyaz bir fotoğrafta anımsıyorum onu. Oysa fotoğraftaki o değil. Bana onu anımsatan şey, fotoğraftaki başka biri -
(Onunla birlikte, yanyanayken çekilmiş hiç fotoğrafımız olmadı. Annemle de yoktur örneğin. Sanırım, sevdiklerimi gözlerden saklamayı sağlıyorum böylelikle.)
...
(yazılamadan kalmış bir alınyazısı'ndan parça [parça].)
2011

ne güzel suçluyuz biz hepimiz

2011-01-22T20:24:00.004+02:00

Sana söyliyemediklerimi karıncalara söyliyeceğim, bozkıra senden benden yalnız.

Susuyoruz bak hep. Söyliyemediklerimizi susuyor, bilmediklerimizi konuşuyoruz. Bozkır senden benden yalnız, oysa yaratık dolu, yaşam dolu - ya karıncalar.

Hep oturup cıgara içiyoruz yetersiz, konyak içiyoruz yetersiz, en asıl yetersiz biziz, yalnızlığımız en yetersiz - ya bozkır.

Ben, kadının biriysem sevilmeliyim, sen bilmezsin güzel miyim, bu en büyük güzelliğim senin bilmezliğin, duymazlığın - ya en boş dalmalar gözlerimizde.

Bak, tozluyuz biz, çok tozluyuz - ya bozkır, bozkır yolundan kamyonlar geçerken kalkan toz.

O başka, yapışkan bizimki, yağmurlarla yıkanmaz.

Bak, hayal kurarım, en zevksiz acıklılara gözyaşı dökerim de kendimi bilmem. Biz bilmeyiz birbirimizi; böylesine mutluyuz bazı.

Bu evrende her şeyi silecek birileri, yaşamları hepten. Bu önemli değil; biz çoktan tükenmişiz.

Somutlara güvenimiz yok hiç, onlar kalmaz, yok. Herkesler, her şeylerini çok şeylere harcıyorlar, tutsak kılıyor bu şeyler onları, hep onlara çarpıyorlar yaşantılarında.

Ama bak, gerçek tutsaklar biziz, soyuttan gelir bizimki, savaşılmaz.

En değerli somutlarımı yoktan satarım da kurtulamam ötekilerden, bilirsin.

Bırakıp bırakıp ırak kentlere bile gidemeyiz, bu uğraş ister.

Bak, bizi ağaçlandırmak güçtür - ya bozkır.

Sevgi Soysal

"Tutkulu Perçem"den (1962).

özgür edebiyat II

2011-01-10T23:56:00.006+02:00

Özgür Edebiyat dergisinin

Ocak- Şubat 2011 tarihli

25. sayısında "Rilke'nin Meleği"

ve "Sıkıntı" isimli iki yeni şiir..

kalp zamanı

2010-12-27T22:06:00.003+02:00

"Yazmanın anlamı ne, yazmayı yaşamak haline getirmiş olan kişinin anlamı ne?"

Paul Celan
Ingeborg Bachmann'a yazılmış 20.07.1959 tarihli mektuptan.

"ölüm havası"

2010-12-23T21:44:00.004+02:00

Siyah sütünü içiyoruz sabahın akşam saatlerinde
onu içiyoruz öğle sabah demeden hep onu geceleri
içiyor ha bire içiyoruz
bir mezar kazıyoruz gökyüzüne rahatça yatmak için
adamın teki bir evde yılanlarla oynuyor yazıp çiziyor
Almanya'ya yazıyor karanlık çöktüğü vakit altın saçın Margarete
Onu yazıp evin önüne çıkıyor ıslıkla köpeklerini çağırıyor yıldızlar ışıyınca
yahudilerini çağırıyor toprağa bir mezar kazsınlar diye
ve bize buyruklar yağdırıyor oyun havaları çalmamız için

Siyah sütünü içiyoruz sabahın gece saatlerinde seni
hep seni içiyoruz sabah öğle demeden hep seni akşamları
içiyor ha bire içiyoruz
adamın teki bir evde yılanlarla oynuyor yazıp çiziyor
Almanya'ya yazıyor karanlık çöktüğü vakit altın saçın Margarete
gümüş saçın Sulamith bir mezar kazıyoruz gökyüzüne rahatça yatmak için

Bağırıp çağırıyor siz daha derin kazın toprağı
siz de çalıp söyleyin diye
belindeki silaha el atıp havada savuruyor gözleri mavi
daha derine daldırın küreklerinizi sizler de oyuna devam

Siyah sütünü içiyoruz sabahın gece saatlerinde seni
hep seni içiyoruz öğle sabah demeden hep seni geceleri
içiyor ha bire içiyoruz
adamın teki bir evde oturuyor altın saçın Margarete
gümüş saçın Sulamith ve o yılanlarla oynuyor

Bağırıp çağırıyor daha tatlı çalın diye ölümü Alman bir ustadır ölüm
bağırıp çağırıyor daha koyu çalın kemanlarınızı duman olur savrulursunuz
buluttan mezarınız olur size dar gelmeyecek

Siyah sütünü içiyoruz sabahın gece saatlerinde seni
öğleyin seni içiyoruz Alman bir ustadır ölüm
akşam sabah seni içiyoruz içiyor ha bire içiyoruz
Alman bir ustadır ölüm gözleri mavi
seni kurşunluyor tam on ikiden vuruyor seni
adamın teki bir evde oturuyor altın saçın Margarete
köpeklerini üstümüze saldırtıyor ve gökyüzünde bir mezar armağan ediyor bize
yılanlarıyla oynayıp düş kuruyor Alman bir ustadır ölüm

altın saçın Margarete
gümüş saçın Sulamith

Paul Celan
Çev. Gertrude Durusoy, Ahmet Necdet

Paul Celan, II. Dünya Savaşı sırasında Alman ordularının yaşadığı şehre girmesiyle bir çalışma kampına gönderilir ve iki yıl süreyle orada tutsak edilir. Bu sırada tüm ailesi de çeşitli kamplara sürülmüştür. Annesini, Auschwitz Kampı'nda yitirir.

"Ölüm Havası"nı kendi sesinden dinlemek için: Todesfuge

sanki rüyâdan evvel yazılmış..

2010-12-07T23:28:00.003+02:00

“Rüyâ, özne değildir. O, öznelliğin hizmetinde de değildir; öznelliğin ta kendisidir.” der, Adorno’nun “Rüyâ Kayıtları”na bir sonsöz yazan Jan Philipp Reemtsma: “Rüyâda, her şey öznelliktir, nesnenin bir karşılığı yoktur. Bu nedenle, rüyâ, şakalarının kalitesi hakkında tasalanmaz. İyi espriler yapmak derdinde değildir; çünkü zaten herhangi bir şey yapmak istememektedir. Rüyâ yönelimsizdir; çünkü kendisi yönelimdir; bu nedenle rüyâların isabetli veya isabetsiz olması söz konusu değildir.”

Rüyâların bu belirlenimsizliğini, yapılan bir şey olan ‘dil’in kurgusu içerisinde -‘dil’le- varetme çabası, yazı sanatının en güç bilinmezlerinden biri olmayı sürdürüyor. Tanpınar’ın deyişiyle: “En uyanık bir gayret ve çalışma ile dilde rüyâ hâlini kurmak,” kastı, edebiyatın dile getirilemez olanı anlatma çabasını çok güzel özetlemekte. Bu çabanın, güneşe çıkan en son sahih örneklerinden birini, Ercan Yılmaz’ın üçüncü şiir kitabı “Rüyâ Kasrı”nı tanıtmakla yükümlüyüm.

“Sanki rüyâdan evvel” yazılmış bir şiirin peşinde olan Yılmaz’ın yapıtı, “İstiâre Kuşları”, “Vera” ve “Acemi Bahçe” isimli üç bölümden oluşuyor. Ahmet Haşim’den Asaf Hâlet Çelebi’ye ve oradan da günümüze çekilebilecek bir hat üzerinde, belli bir şiir anlayışının mirasçısı olarak yola çıkan Yılmaz’ın şiirlerindeki esrik ve müzikal dil; şiirinin yapısındaki klâsik ögelerle de kendisini ait olduğu geleneğe eklemliyor.

Dil’e dökülen bir rüyâ olarak hayattan kaçışın bütün yansıması kitaptaki şiirlerde kendini gösterdiği gibi; “gemiden çok ‘gemi’ sözcüğünü severim” diyen bir şairin, nesnelerle, daha da ötesinde tüm Dünya’yla kurduğu ilişki ancak bir hayâl perdesinde canlanıyor. Bu anlamda, tematik bir yapıya sahip olan “Bursa’da Dört Mevsim” şiirini bütünün dışında tutarsak, kitabın en belirleyici ve başarılı şiirlerinin ilk bölümde yeraldığını söyleyebiliriz. Bu bölümde, başat olarak melânkolik bir öznenin Dünya’yla yaralanışından doğan sert dizeler esrik bir dile dönüşüyor: “yarası güvercin kanıysa sebil/ince hastalığı yaz günlerinin/bu rüyâ kasrı ıhlamur değil/yersiz-yurtsuz bir melânkoli.” Kitabın diğer şiirlerinin taşıdığı nostaljik yüke ve öteleyen dile kıyasla, ‘bugün’ün ve ‘benoluş’ çabasının ağır bir yansıması olan “Dil” isimli şiir, orijini işaret ettiği gibi kanımca da kitabın en başarılı şiiri: “ruhların yapıldığı vadiye gümüş/bir zamir koydum sonsuza değin/’onların adlarıyla’ onların adları/ve kemik ve et ve elbette rüyâ/bir Dil’di Babil, o kirli sarı/acaba hangi ismi verdi sanrıya/sen ayna, yüz olmak ister misin?” Ürkütücü sorulardan çekinmeyen, yabancılaşma sancısının sebebini ‘dil’de arayan; ancak, aynı zamanda kurtuluşunu da yine ‘dil’de bulan bir özne… Bu özne, şiirler boyunca git gide kendinden çıkıp, bir ‘ad’ -hatta bir ‘zamir’den- ibaret kalarak, “rüyâ içinde rüyâdan daha fazlasıyım” (Rilke) diyebilen bir bütünleşmeye evriliyor: “ve gülde intiharla büyüyen yırtık/şiir mi? zamirlerle yazılır artık.”

Bu bağlamda, uykuyla ölüm arasındaki benzerlik de şairin algısını belirlemektedir. Şiirlerde yer bulan imgeler, rüyâ deneyimleri hep ölüm üzerinden biçimlenir: “istiâre kuşları” ölüdür; ölümün sûru gül doğurur ya da Nerval özelinde şair kendini “Dil’in fenerine huşûyla asar.” Çünkü, Adorno’nun dediği gibi, “Rüyâ da ölüm gibi siyahtır.” Hayat ve hakikat, ancak bir cam fanusta, kelimelerin kasrında düşlenen anılardan ibarettir. Tabiri ve tasviri imkânsız anılar: “gök ne kadar mecâzi ise kuş/o kadar iğreti.” Geleceği olmayan bir zamandır bu, belirli bir anda dondurulmuş ve seyredilene dönüşmüş âlemdir.

Uzun zamandır okumayı özlediğim bir şiir, bir kitap oldu, “Rüyâ Kasrı”. Geleneğin içinden ama geleneği yenileyerek kendi sözünü kurmayı başaran, gül’e yeni tasvirler düşüren bir isim Ercan Yılmaz. Yalnız rüyâlarda/rüyâlarla yaşayan bir şair var burda; umarım, dikkat edilsin!.. “La Vida est un sueno.”

Kitap Zamanı

kindberg

2010-11-15T20:23:00.003+02:00

Tarihin - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Varoluşun - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Aşkın - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Zamanın - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Tanrının - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Rüyâların - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.
Ölümün - açıklanabilir olduğunu düşünmüyorum.

işgal edilmiş ev

2010-11-14T01:57:00.004+02:00

Borges'in anlattıkları, Cortazar'ı ne kadar özlediğimi farketmeme sebep oldu, yeniden..

"Cortazar'ın bütün eserlerini bilmiyorum, ama bildiğim birkaç hikâyesi bence hayranlık verici. Onun yayınlanan ilk eserini basan kişi olmanın gururunu duyuyorum. Los anales de Buenos Aires adlı bir derginin editörlüğünü yaparken uzun boylu, genç bir adamın kendini tanıtıp elime bir metin uzattığını hatırlıyorum. Ona okuyacağımı söyledim. Bir hafta sonra geldi. Hikâyenin adı "La casa tomado" (The Occupied House/İşgal Edilmiş Ev) idi. Ona hikâyenin harika olduğunu söyledim; kız kardeşim Norah çizimlerini yaptı. Paris'teyken bir veya iki kez görüştük, ama son zamanlarda yazdıklarını okumadım."

"Borges'le Söyleşiler"den.

kütüphane & mezarlık

2010-11-08T22:15:00.006+02:00

Borges, 1938'de geçimini sağlayabilmek için küçük bir belediye kütüphanesinde çalışmaya başladı ve burada tam dokuz mutsuz sene geçirdi:

'Yaklaşık dokuz yıl boyunca kütüphaneye katlanmak zorunda kaldım. Sürekli mutsuz olduğum tam dokuz yıl... Bazı akşamlar, tramvaya gitmek için on apartman bloğu kadar yürürken, gözlerim yaşlarla dolardı.'

"Borges'le Söyleşiler"den.

babama

2010-11-07T22:54:00.002+02:00

Vedalaşmıyorum seninle. Ayrılmıyoruz.
Bilmiyorum yitip gittiğini, yok olduğunu.
Bilmek de istemiyorum.
İstemiyorum yokolmanı.
Anlamak, bilmek istemiyorum
dönüp geleceğini,
çıkıp gittiğin gibi
tek başına.

Ayrılmıyoruz.
Suskun, yanımda kalacaksın.
Ve dünya zamanı -kısa da olsa-
koruyacak seni:
Güzel,
biriciğim olarak,
dipdiri, capcanlı.

Ayrılmıyoruz, baba.

Miryana Başeva

"Genç Bulgar Şiiri"nden (Birim Yayınları, 1984)
Çev. Fahri Erdinç - Özdemir İnce

gölgede

2010-10-31T13:50:00.002+02:00

gölgede by isisonduty

"sağ el, sol el desenleri"

2010-10-24T21:56:00.012+03:00

çin

2010-10-22T21:35:00.004+03:00

"Kış gelince mavi porselenler içinde mütemadiyen çay içer ve mütemadiyen 'Çin'e dair kitaplar okurum."

Ahmet Haşim, Çinkârî Tahayyülat, 1924

alınganlık

2010-10-10T15:39:00.004+03:00

(yargılanır bakir bakışlarım. karartırken alınganlıklar denizini.
geçmesin diye etimden etine lânet, bu esriklik nöbetleri!)
,

son bakışımsız günlerim, bunlar..
göğsüme hasta kelebekler saklayıp korkuyor,
kaçıyorum aranızdan. (kim ürkmez ki böyle
saatlerde.) sanki bir kucaklamaydı orman
da kaybolduğumun çığlığı.. gümüş çimenlerde
kalbi uyuyakalmış o siyah geyiğin intihârına
yetişeceğim. uçuşsuz kuşlar, rüyâsızlık
toplayacağım sizin için. taşları yan yana
sıralayıp köprüler kuracağım
çocukluğa.. Rilke’nin gözlerinde gördüğüm ilk
atan her kalbin sesine yetişme yükü.

dalıp gitmiştim. Dünyayı öğreniyordum,
şarkısında bir olmayı onun. ama sulara gizlediğim dil
bir ateşli sayrılıktı, çok utandım. (kim utanmaz ki
böyle saatlerde.) senden gizlediğim bir ölüm
kalmıştı, bekliyordu içimizde. niye
bahara çıkmadım sanki, çiçeklere
seslenmedim?.. çünkü, aşkı istiyorsan
cebindeki taşlara sahip çık, diyordum.
kullanacaksın onları günün birinde
en sevdiğine..
,

(sözümü tuttum işte!..
ey bana meleklerden bulaşan sarılık!..)

baudelaire

2010-10-05T22:45:00.006+03:00

"... Kaldı ki, bugünlerdeki havam bu değil. Ne kanıtlamak, ne şaşırtmak, ne eğlendirmek, ne de inandırmak istiyorum. Sinirliyim, keyifsizim. Mutlak bir dinlenme ve sürekli bir gece arzu ediyorum. Şarabın ve afyonun verdiği hazların savunucusu olmama karşın, yeryüzünde bilinmeyen ve göksel eczacıların bile bana veremeyecekleri, ne canlılığı, ne ölümü, ne uyarıyı, ne de hiçliği içeren bir içkiye susuyorum. Hiçbir şey bilmemek, hiçbir şey öğretmemek, hiçbir şey istememek, hiçbir şey hissetmemek, uyumak ve yine uyumak, bugünkü biricik dileğim bu. Şerefsiz ve iğrenç, ama içten bir dilek."

Baudelaire'den kısa ve öz bir 'depresyon' tanımı..

(Zafer Yalçınpınar'a teşekkürlerle..)

insan insanın çıkmazı

2010-10-04T20:31:00.003+03:00

Yalnız olmanın kendine özgü bir dili vardır; ürkek, kapalı, sürekli sayıklar gibi konuşan içses, varoluşunun gerekçesini yaratırken çoğu zaman öteki dillere yabancılaştığının farkına varmaz. Öteki yoktur onun için. Gerçekliğinin tek sahibidir. Acısı en büyük acı, mutluluğuysa uçarıdır. Bu yüzden, kendi üzerine kapanmış bir dil asla iletişim için değil, yalnızca sormak/sorgulamak amacıyla kurulur. Sonuç tehlikeli veya imkânsız da olsa anlam aramak; bir nihayete ermek ister. Edebiyatın dilidir bu ya da daha geniş bir çerçevede sanatın dili: Kendini merkezde konumlayan bireyin dünyayı seyri… Bu sesin varlığı hiçbir zaman yüksek bir yankıya erişmese de, yokolmayacaktır. “Soluksuz bir… oyunsuz bir, oyuncaksız… Ve şarkısız, susturulmuş… Dünyayı hiç bilmiyorum. Yokluğu biçimliyorum.” diyen/diyebilen bir yazarın bir gün yeniden ortaya çıkışı, kayboluşu kadar olağandır bu yüzden.

Mübeccel İzmirli’nin, ilk basımı 1967 tarihli “Sabah Geçidi” isimli öykü kitabının yeniden okur önüne çıkışı adeta özgün bir dilin kaybolmasının imkânsız oluşunu kanıtlar gibidir. Edebiyat tarihinde, yayımladığı bir öykü ve bir şiir kitabıyla yer edinmeyi başaran; katkıda bulunduğu dergilerle ve edebiyat çevresinden dostluklarıyla tanınan İzmirli’nin uzun süredir unutulmaya terkedilmiş kitabı “Sabah Geçidi”, Notos Kitap tarafından özenli bir baskıyla yayımlandı ve yeni okurlarını bekliyor.

Kitap, yalnız bir kadın olarak zorluklarla dolu bir dünyada, kendi başına hayatta kalma mücadelesinin anlatıldığı altı öyküden oluşuyor. Birbirine benzer kadın karakterlerin iç monologlarına yaslanan öykülerin temel sorunsalı, metinlerdeki anlatıcıların diğer insanlarla yaşadığı iyi-kötü ilişkiler ve tabii en başta da erkeklerle yaşanılan, çoğu zaman bir çıkmaza saplanan sevgi ilişkileri. Kitaba adını veren ilk öyküde, peşine düşen erkeğe karşı olumsuz hislerini aktaran genç bir kadının yaşayıp hissettikleri; güçsüzlüğünün farkında olan bir dille anlatılıyor: “Köşeyi döner dönmez ürpermeyle yanma arası bir şey… Her tarafıma iğneler battı. Ağlamalar geldi içimden. Orada işte ilerde, elinde sigarası, alçak bodrum gibi dükkânının önünde heyula gibi boyuyla, görünüşüyle dikiliyor, çıktığım köşeye bakıyordu. Beni bekliyordu biliyordum.” Öyküde, sürekli gözaltında tutuluyor oluşun yarattığı çaresizlik hissi, başkaldırı ve yakınmalarla dolu bir anlatım öne çıkıyor. Yine benzer bir kurguya sahip “Koku”da ise, sevdiği erkeğin başka bir kadınla evli oluşunun yarattığı gerilim; anlatıcının kendi içindeki gelgitleri, umut ve karamsarlıkları ekseninde çözümleniyor. Kadının naif ve çıkarsız sevgisine karşılık, erkeğin dünyasının karmaşıklığı çaresiz bir ikilem olarak karşımıza çıkıyor.

Kafkaesk bir atmosfere de sahip oluşuyla kitabın en öne çıkan öyküsü “Ölü Yargıçlar”, çalıştığı yerden sebep gösterilmeksizin çıkarılan bir kadının patronuyla girdiği iç çatışmayı ve çocukluk anılarının yarattığı travmatik etkiyi yer yer sayıklamayı andırır bir dille aktarıyor. İktidar sahibi, erkek patronun karşısında, maddi yetersizlikleriyle de savaşmak durumunda olan bir kadının kendi varoluşunu kanıtlama çabası: “Ürkek ve silik, kişiliksiz bir insan, okul sıralarından yaşama yalnız böyle bir sıra memuru olarak salt para kazanmak ve karnını doyurup giyinmek, bir de bir dam altına sığınmak üzere yürüyüp gelmiş biri gibi, dümdüz bir insan olup çıktım.” İşveren ve çalışan ilişkisinin aynı zamanda bir iktidar mücadelesi, bir iktidar hatırlatması olduğunun altının ısrarla çizildiği öyküde, bireyin herşeye rağmen kendi kimliğini koruması ve savunması gerekliliği hatırlatılıyor: “İnsan bir değere yönelen saygılarını uluorta böyle harcamadan, sakıncasız adak yapmadan önce, her türlü koşul ve ortamda önce kendi varlığını saydırmayı becerecek. ‘Hiçbir insanın kendimize verdiğimiz değerden daha fazlasına layık olmadığını’ ise… daima pek geç hatırladım ben.”

Ingeborg Bachmann’dan Tezer Özlü’ye bir çok benzersiz sesi anımsatan öyküleriyle Mübeccel İzmirli, sebepsiz kayboluşunun, unutuluşunun özrü niyetine tekrar ve tekrar okunmalı. İnsan olmanın, savaşmanın güçlüğünü anımsamak için: “İnsan hayatını kaplayan öyle hatıralar vardır ki, onları yeniden yaşamak hayal etmekten güzel olamaz.”

Kitap Zamanı

epitaph

2010-09-27T19:33:00.001+03:00

“nasıl olsa geleceksin. niçin şimdi olmasın?
bekliyorum seni – bıktım yaşamaktan.”

(büyük körleşmeden başlıyoruz,
konuşmaya. gözlerimiz sonsuza kapalı.)
,

ölüm gelsin, kızkardeşim olsun. soluğu yalnız
yükseklerde açılan başaklar gibi.. kollarımda
yer açsın bulsun yerini. masallar söylesin, beni
ilk kez uyandırmak, uyarmak için kabûslardan.
taşların müziği. mevsim değişmeksizin kış,
defterlerimde kırık notalar, mahler, micus..
rüyâlarımda nijinski. kuşlar açılmadan g ö ğ e
sulara gömülüyor, ağaçlar ise köklerinden
yanıyor hep. yapayalnızım, toprağa
sızmış yalnızlığım. beni götürüyorlar.
(avuçlarım açık, silahsızım.)

ölüm gelsin, kızkardeşim olsun. beyaz
kağıtlardan eteklikler, çiçekler gibi..
yakalarımız ters çevrilmiş. (bunun anlamı
ne?) bir kör başak bırakıyorum toprağa,
eğri, açmamış. (ya bunun?) kaslarımızı
alkolle yıkıyorlar, ateşle.. sevgilim
bana bağışlıyor deliliğini. ellerinde
çizikler var özenle yinelenmiş, sözcükler.
bir kalbin
yarısı.
,

(büyük körleşmeden başlıyoruz konuşmaya,
büyük ölüm. bir şarkı olsun duyulsun ardımızdan.)

melânkoli(k)

2010-09-15T20:41:00.005+03:00

"Pazarlık yok.

Hep kendinden söz etmeyi de kes.

Biz toplumu ilgilendirecek bilgiler istiyoruz.

Kendini düşünmemek bir irade sorunudur.

Herkesin derdi var.

Peçeteni de doğru düzgün tut.

Akan kan görenleri rahatsız ediyor."

Henri Michaux

zeynep'e sevgiler..

çocuktuk, büyüdük, kitapları seçtik

2010-09-06T22:24:00.005+03:00

Enis Batur’dan söz açtığı bir denemesinde Mehmet Ergüven, yazarı ünlü koleksiyoner Aby Warburg’la kıyaslarken şöyle der: “Aynı olanaklara sahip olsa, dünyayı biriktirmeye ahdeden Enis Batur Warburg’un gizli torunudur hiç kuşkusuz; öyle ki, tüm hayatını çekecekten korseye, kapı tokmağından vazoya kadar hemen her şeyi sınıflandırıp, görmek üzerine inşa etmiş bir yazarla karşılaşırız onun şahsında. (…) Gündelik yaşamda çoğun önemsemeden kullandığımız nesnelerin belli bir sistem dahilinde biriktirilip, çözümlenebilir olması, Batur’un kurmayı tasarladığı büyük ansiklopedinin belkemiğini oluşturur; sacayağını I.Q., bellek ve bilginin tesis ettiği bu muazzam proje, öncelikle bir disiplin sorunudur elbette.”

Üretken bir yazar oluşunun yanısıra, kitaplarının dinamik ve değişken içeriğiyle de dikkat çeken bir yazardır Enis Batur. İlk baskısını 1990 yılında yapmış olan “Özel Ansiklopedisi”nin ilk cildi, “Kediler Krallara Bakabilir” geçtiğimiz günlerde Sel Yayıncılık tarafından genişletilmiş ve kesinleştirilmiş dördüncü baskısıyla tekrar çıktı okur karşısına.

E.B. okurları iyi bilirler ki, onun herhangi bir metnini okumak yalnızca bilgilenmenin ya da yeni isimler, bakış açıları öğrenmenin bir yolu değil; yeni meraklar edinmenin de yöntemini veren, okur açısından doğurgan metinlerdir. Hakkında yazdığı konu, kişi, nesne vb. ne olursa olsun, ilgi uyandırıcı olmayı başarır. Bunda öznel bakış açısının egemenliğinin yanısıra geniş referans zincirlerinin kuruluşundaki başarı da göz ardı edilmemelidir. İster kedilerden bahsetsin, ister kişisel kütüphanesinden ya da aşktan veya bir tüp diş macunundan; daima bu konuda geniş bir literatür taramasıyla çıkar okuyucu karşısına. Okur, o güne dek bildiklerinin dışında yeni meraklara da kapı açar ister istemez (E.B.’nin bunu istemeyecek bir okurla işi yoktur zaten!). Onun anlatımıyla bir nesne, herhangi bir nesne olmanın dışına çıkıp kolektif belleğimizin bir parçasına dönüşür. Kendi kişisel kitaplığından bahsederken bir kütüphane olarak evren düşüncesine atlamamız an meselesidir: “Kim ne derse desin, ben kitapları yalnızca onları bir uçtan ötekine okumak için edinmem. Haftada iki kitap okuyacak olsam, bu ortalamayla, yarım yüzyıllık bir zaman diliminde kitaplığımdakilerin yarısını biraz aşkın bir sayıda kitap okuyabileceğim şimdiden bellidir. Oysa, şimdiden belli olan bir başka şey de, kitap edinmeyi sürdüreceğim.” Öznellik demişken, kitaplarını okumaları için paylaştığı yazar-ressam arkadaşlarından da söz açar E.B. ve örneğin rahmetli İlhan Berk’e niçin kitap vermediğinden yakınır: “Artık kitap vermediğim İlhan Berk, fantezi olsun diye birşeyler çiziktirir sayfalara, ki ben böyle işlerden hiç hoşlanmam.”

İnsan portreleri de E.B.’nin geniş ufuklu merceğinde yerlerini alır. Walter Benjamin yakın bir dost, Sami Hazinses hüzünlü bir figür/an, Yusuf Atılgan saygı duyulan bir ustadır yazarın öznel objektifinde. Aşktan söz açtığı denemesinde, Kleist ve sevgilisi Henriette Vogel’den; Hugo ve Julliette’e uzanır. Sıradan olanın hayli dışında, sınırlarda arar aşkın orijinini: “Sağlık sınırını aşmış, o çerçeveden taşmış sevgi türüne Aşk diyorum ben. Karşılıklı duygular dengesi bozulmuş, zihnin ve gövdenin elektrik yükü iyiden iyiye artmış, izan çerçevesi dağılmış, şiddet tırmanmaya koyulmuştur. Aşk, kişiye varoluşunun uçlarını anımsatır ve ölüm güdüsünü devreye sokar.” Çocuk eğitimine yönelik savlarında da sıradışıdır yazar; eğitmek düşüncesini kışla ve hapishane düzenine yakın bulur. Topluma duyduğu güvensizlikten ötürü okulsuz toplum yaklaşımlarına ise tümden karşı çıkar: “Saflık bu ya, okul kırmayı öğreten Merkez Dershaneleri örgütlenebileceğine, arasıra ‘Hal ve Gidiş Sıfır’ çevirecek çizgidışılıkta adamlar türeyebileceğine, bazı çocukların ‘param olsaydı okulu terkederdim’ diye düşünebileceklerine bel bağlıyorum. Oğlum mu? Evet, ilkokula gidiyor: Orada ona ‘verdimen’ yerine ‘merdiven’ demeyi öğretiyorlar.”

Deneme yazınının dilimizdeki nadir seçkilerinden, bir anlamda alanın klasiklerinden biri olan bu kitabı henüz okumadıysanız kitaplığınızda bir yer açın derim. Evet, kediler krallara bakabilirler, peki ya biz okurlar sözcüklere ne kadar sahip çıkabiliyoruz bu barbar yüzyılda?.. Son sözü E.B.’ye bırakalım: “Bütün bu orta şekerli sözler, kitaplıkta yaşanan derin, hazin, kavurucu bir yalnızlıktan sözetmemek için aslında. Çocuktuk, büyüdük, kitapları seçtik – başka şeyleri seçen insanlar arasında.”

Kitap Zamanı

anksiyete

2010-09-05T23:28:00.002+03:00

"ben.

ben sebepsiz korkularınım. ben midenin ortasında duran yumruyum. ben, herkes gülerken durduğun an'ım. zamanın yavaş geçiyorsa sebebi; benim.

ben, herkes gibi olamamanın tek nedeniyim. onlara özenmenin sebebi benim. alıp verdiğin nefesi işkence haline getirdim. bunu zevkle yapıyorum. acziyetin hoşuma gidiyor. kurtuluşunu seni uyutan, sersemleten, aptal eden küçük, beyaz haplarda aramandan hoşlanıyorum. benden kurtulma umudunu seviyorum. biraz olsun seni rahat bıraktığım günlerdeki geleceğe bakışın, kendinde güç bulman, her şeye yeniden başladığını düşünmen bana çılgınca bir zevk veriyor. seni uzaktan seyrediyorum. o kadar acizsin ki...

yoluna tekrar çıktığımda anlıyorsun ki; yolundan hiç çıkmadım. küçük çalıların arkasına saklandım, göremeyeceğin yerlere. görsen bile bana ''çık ortaya'' diyemeyeceğin zamanlarda. ben kafanın arkasındaki sesim.

ben her şeyin ufalanıp dağılışıyım. yere düşüp kırılan cam bardağım. parçalarım seni kanatmaya devam ediyor. ben seni acıtan küçük cam parçasıyım. kanının süzülüp akmasını seviyorum. yaralarının kabuk tutmasını, sonra onları tekrar kanatmayı seviyorum.

seni sıktığımda ağlaman, mutluluğu sana benden daha çok zarar veren şeylerde araman hoşuma gidiyor. çektiğin duman bana daha çok güç veriyor. ah... sık sık yap bunu.

ben umudunun tükenişiyim. her şeye rağmen iyimser olman beni daha çok eğlendiriyor. terapiler alman, doktorlara gitmen, onlara derdini anlatman. onların sana verdiği umut...onlar beni bilmiyor. kitaplara yazılan bir kaç şey var hakkımda. ''sebepsiz kaygı hali''. ah. işte bu tanıma bayılıyorum. onlar bilmiyor ki; ben sebebin ta kendisiyim. ve sen.

ben ''tükeniş''im. ben ''bulantı''yım. ben ''daralma''yım.

en güzeli de ne biliyor musun; daha çok gençsin.

ve kendini öldüremeyecek kadar aciz ve korkaksın..."

john petrucci,
ekşi sözlük

lucian freud

2010-09-05T15:08:00.014+03:00

"Sizin az sonra dinleyeceğiniz soğuk ve ağırbaşlı şiiri, hiç heyecana kapılmadan, haykırarak okumayı düşünüyorum. Size gelince, içeriğine dikkat edin, ve karışık imgeleminizde, bir yüzkarası gibi, dayanılmaz bir izlenim bırakmasına karşı sakının kendinizi. Ölmek üzere olduğumu sanmayın sakın, çünkü iskeletleşmedim henüz, ve yaşlılık sıvanmadı alnıma. Can vermekte olan kuğu ile beni karşılaştırma düşüncesini bir yana bırakalım, ve karşınızda, yüzünü görmediğiniz için mutlu olduğum bir canavar olduğunu bilin; ama, bu yüzün ürkünçlüğü ruhunun yanında hiç kalır. Bir cani de değilim bununla birlikte..."

Lautréamont, Maldoror'un Şarkıları.

doğuş

2010-08-10T20:38:00.003+03:00

bir şiirin içte doğuşunun gördüğüm en sarih anlatımı..

"Rimbaud, 'gezici' şair. Yorgunluk: açığa vuruşun sıçrayıp yeniden yerli yerine yerleşmesi için gerekli itki. Miskinlik miskinliğin mayasıdır, vb. Dün 168'le döndüm eve, her tip insan, her türlü koku dört bir yandan sıkıştırıyordu. Birden bir duyarlık, içime işleyen mutluluk. Sözcüksüz bir şiiri duyumsamak içimde, baştan sona kurgulanmış, pusuda; bilmek onu. Ne izleği belli ne sözleri, yine de var olduğunu bilmek. Tek, kusursuz bir dize:

Bir kırlangıç sanki, ermişlik.

Ama pek az kez -bu dizeyi işittiğim akşamüstünden bu yana (ertesi gün iki tane daha eklendi)-, sağır bir donukluk, kendimi canlı maddeyle tıkabasa dolu duyumsamak, kendine dönük, doygun geviş getirerek. Bitki gibi büyürüm, gidip dönerim, okumalara sığınırım. Eliot, Chandler, Colette, Priestley, Connolly..."

Julio Cortazar
Andrés Fava'nın Güncesi'nden.

anneler ve oğulları

2010-08-02T21:22:00.002+03:00

Anneler ve oğullarının kendi aralarındaki mücadele, en az babalar ve kızları kadar çok ilgilendirmiştir edebiyat tarihini. Bir çok erkek yazar, gerek kendi hayatlarının, gerekse kurgusal karakterlerinin anneleriyle olan çatışmasını ya da onlara olan aşırı bağlılığını anlatısının temeline oturtmuş; bunun sebeplerini, açmazlarını sorgulamıştır. Öyle ki, tüm yazarlık serüvenini annesinin gölgesinde geçiren isimlere rastlamak hiç şaşırtmaz okuru. Varolmak biraz da anneye karşı ‘kendi oluşu’nu kanıtlamak, onsuz da ayakta kalabileceğini dile getirmeye çabalamaktır.

Dirk Wittenborn’un geçtiğimiz günlerde Mesut Kondu tarafından akıcı bir Türkçe’yle dilimize aktarılan “Vahşi Hayatlar” isimli romanı da, özetle, bir anne ve oğlunun, kendi küçük çatıları dışında kalan ötekilerle karşılaşması ve onlara karşı birbirlerine sığınmalarını anlatıyor.

New York’ta yaşayan Finn Earl henüz 15 yaşındadır ve masöz olarak çalışan annesi Liz’le birlikte yaşamaktadır. Finn’in en büyük sorunu, annesinin uyuşturucu bağımlılığı ile sürekli değiştirdiği ve eve getirmekten çekinmediği sevgilileridir. Aralarında sıklıkla gerginleşen bir ilişki olmasına rağmen Finn, annesine karşı büyük bir sevgi besler; kimin yetişkin kimin çocuk olduğunun sıklıkla karıştığı bir ilişki vardır aralarında: “Ben on beş yaşındaydım. Annemse otuz üçündeydi. Sizi hesap yapmaktan kurtarayım. Elizabeth Anne Earl, namı diğer annem, Wellesley’e giremeyip hem kendini hem ailesini cümle âlemin önünde küçük düşürerek başladığı State Collage’daki ilk dönemin ikinci haftasında hamile kalmıştı. Bana kazara hamile kaldığını söylemekten keyif alırdı. Üzülmeyin! Annem her seferinde bana sarılır, bir iki kadeh beyaz şarap da içtiyse, yanağıma bir öpücük kondurup, ‘Başıma gelen en güzel kaza!’ diye eklerdi.” Finn’in babası, ünlü bir antropolog olan Fox Blanchard, Amazonlarda, Yanomamolar isimli vahşi bir kabile ile birlikte yaşamakta ve onlarla ilgili yaptığı çalışmalarını sürdürmektedir. Finn’in hiç tanımadığı babasıyla olan bağı, sürekli yatağının altında sakladığı bir Natural History sayısına babasının yazdığı makaleden ibarettir. Anne ve babasıyla da sorunlar yaşayan Liz’in onlardan uzakta yaşamını sürdürebileceği inancı ve inadı, anne oğulun yaşamlarında güçlük yaratan bir diğer etkendir.

Yanomamolar ile ilgili her türlü bilgiye sahip, en büyük arzusu babasıyla ve bu vahşi kabileyle birlikte geçireceği bir yaz tatili olan Finn’in tüm hayalleri, tam da bunu gerçekleştirmek üzereyken annesinin bir uyuşturucu krizine girmesiyle suya düşer. Liz’e uyuşturucu sağlamaya kalkıştığı sırada polis tarafından yakalanır ve mahkemeye sevkedilir. Oğluna ve kendisine yaşattığı şeylerin suçluluğuyla sarsılan Liz, çareyi bir dönem çalıştığı hastanede hayatını kurtardığı ve yakın dost oldukları New Jersey’nin sayılı zenginlerinden Ogden C. Osborne’un yanına sığınmakta bulur. Babasıyla geçireceği tatil ve orada vahşi insanlar arasında yaşamayı hayal ettiği deneyimleri suya düşen Finn, kısa bir süre içinde kendi aralarındaki vahşi ilişkiler açısından Osborne ailesinin de ilkel insanlardan çok da farklı olmadığını keşfeder: “İnanılmaz ama gerçekti: New Jersey’nin vahşi doğasında en az Yanomamolar kadar tuhaf, zalim ve sevimsiz bir kabile keşfetmiştim. Bu, beni garip bir şekilde büyülemişti.” İlginç ve gizemli biri olan Osborne, alkolik kızı bayan Langley ve onun hastanede komada yatan kocası; en az onlar kadar sıradışı çocukları Bryce ve Maya, sahip oldukları çevreyle Finn’i kısa zamanda etkisi altına alır. Dışarıya gösterdikleri uyumlu ve her istediğine sahip olabilen bu aile tablosu biraz kazındığında altından göründüğünden çok farklı bir manzara çıkacaktır. Girişken kişiliğiyle ailede, özellikle de Maya’nın kalbinde yer edinmeyi başaran Finn, bir yandan annesinin uyuşturucuyu bırakma çabasına destek olurken, bir yandan da Liz’in yanında masöz olarak çalıştığı bay Osborne’la ilişkilerinin içeriğini öğrenme çabasına girişir. Osborne’un yaptığı bu iyiliklerin sebebinin bir iş ilişkisi olduğu düşüncesi onu bir türlü ikna etmeye yetmez. Diğer taraftan, ona ilk tanıştıklarından itibaren sevecen bir yakınlıkla yaklaşan Bryce’ın kafasında ise çok daha farklı düşünceler yatmaktadır.

Daha önce “Farmakon” isimli romanıyla tanıdığımız Dirk Wittenborn’un, sinemaya da uyarlanan bu yapıtı biz okurlara, Amerikan Edebiyatı’ndan yakından tanıdığımız “Huckleberry Finn” ya da -o çok sevdiğimiz Salinger kahramanı- Holden Caulfield gibi yetişme dönemindeki erkek çocuk karakterlerinden bir yenisini daha armağan ediyor. İlgi çekici hikâyesi ve karakterleriyle kesinlikle okunmaya değer usta işi bir roman.

Kitap Zamanı

açlık

2010-07-28T20:01:00.004+03:00

Edita Morris'ten iki kısa anlatı: Jamaicalı Coco'nun eski beyaz 'efendileri'ne kölelik, açlık, çöplüklerde sürdürülmeye çalışılan yaşam üzerine yazdığı mektuplardan oluşan "Nasıl mısın İyi misin" ve insanlığın yokolmayla yüzyüze geldiği, yiyecek bulma mücadelesinin tek gerçek olduğu distopik öykü "O Mutlu Gün". Bir yerlerde rastlarsanız bu küçücük kitabı mutlaka okuyun!

"Merhaba bayan, nasıl mısın iyi misin? Senin mektup geldi, içinde bana ne vardı, pek çok şey yoktu. Havayla daha çok şey yolla, çünkü benim işe gidecek işim yok. Tuhaf. Annemin de işi yoktu, beni doğurduktan sonra çöplükte öldü. Çöplükte son gördüğü şey: boş coca cola şişesi. Beni gösterdi, Coca dedi, öldü. Şekerim (kafamın içinde sana şekerim demekteyim) bana para gerek. İş gerek. Ah, ne iş olursa olsun yaparım, ama Jamaica'da iş aramak şaka gibi bir şey. Bazı insanlar buna tek şakamız demektedir. Artık hatıra defterime yazı yazmayı bırakacağım, çünkü komşum geliyor, bağırıyor, sana portakal getirdim Coca diyor. Öff, bu adamın, nasıl derler, yumurtalıkları çok büyüktür, şişmiştir, onları küçük bir sepette taşımaktadır, buna fil hastalığı denmektedir. (...)"

Edita Morris, Nasıl mısın İyi misin?, Çev. Ülkü Tamer, Remzi Kitabevi, 1997.

2010-07-19T21:29:00.002+03:00

"Dünya'nın dönüşü kimbilir nasıl bir ses çıkarıyordur?"

Sami Baydar

godot'yu beklerken

2010-07-18T01:17:00.003+03:00

"VLADIMIR : Bir ağızdan konuşur hepsi.
ESTRAGON : Her biri kendi kendine.
Sessizlik.
VLADIMIR : Fısıldarlar daha çok.
ESTRAGON : Hışırdarlar.
VLADIMIR : Mırıldanırlar.
ESTRAGON : Hışırdarlar.
Sessizlik.
VLADIMIR : Ne derler?
ESTRAGON : Hayatlarından bahsederler.
VLADIMIR : Yaşamış olmak onlara yetmez.
ESTRAGON : Bir de bahsetmeleri gerekir.
VLADIMIR : Ölmüş olmak onlara yetmez.
ESTRAGON : Yeterli gelmez.
Sessizlik.
VLADIMIR : Tüy sesi çıkarırlar.
ESTRAGON : Yapraklar gibi.
VLADIMIR : Kül gibi.
ESTRAGON : Yapraklar gibi.
Uzun sessizlik."

Samuel Beckett

umutsuzluk

2010-07-06T20:37:00.003+03:00

"En umutsuz umutsuzluk hangisi... Bence, en umutsuz umutsuzluk sürekli olanı. (...) Buna 'kronik' umutsuzluk diyelim. Gerçek (saf) umutsuzluk budur. Yoksa herkes, zaman zaman umutsuzluğa kapılabilir. Sonunda dileğine ulaşır ya da ulaşmaz, o ayrı mesele. Çok uzak bir olasılık olarak bile olsa, bir umut her zaman vardır. 'Kronik' umutsuzluk ise kapsayıcıdır. Bir yaşam duruşudur bu. Kişinin yaşam algısını değiştirir. Sürekli çökmekte olan bir akşamda yaşarsınız. Arada flaş patlamaları olabilir tabii, ama akşam karanlığı çok geçmeden yeniden çökecektir. Vücuda bir kez girdi mi, bir daha çıkmayan ve arada sırada depreşen ateşli bir hastalık gibidir bu. Saldırmak için bünyenin zayıf düşmesini bekler. İşin üzücü yanı, bunun gerçekçilikten çok da farklı olmamasıdır: Umut aslında iyimser bir sanıdan başka bir şey değildir."

Ali Teoman
Kitap-lık, s:140, Temmuz-Ağustos 2010

barbarları bekliyoruz hâlâ!

2010-07-05T21:16:00.003+03:00

“Oturup düşünüyorum.

istekler ve heyecanlar
getirdim sanatıma-
göz ucuyla görülmüş bazı şeyler,
yüzler, çizgiler;
ve yarım kalmış sevdaların
belirsiz bir iki anısı.”

Yunan şiirinin modern çağdaki en büyük ustası, Dünya edebiyatının Helen çağırıcısı, Konstantinos Kavafis’in kendisini anlatmak için kullandığı bu mütevazı dizeler, geride bıraktığı topu topu 154 şiire rağmen sanatının büyüklüğünü açıklamada haliyle yetersiz kalmaktadır. Onun gerek tarihsel göndermeler içeren şiirlerinde, gerekse de lirik aşk şiirlerinde oluşturduğu duyarlılık, birbirinden uzak bir çok kültürel mirasın da sentezi gibidir. Yunan asıllı ve İskenderiye doğumlu şairin, İstanbul kökenli ailesini ve bu şehirde geçirdiği yılları yaşamöyküsüne eklediğimizde, şiirlerinde ortaya çıkan Antik Yunan, Roma ve Bizans etkileri de gerçek anlamını bulacaktır.

Türk okurunun uzun yıllardır şiirine aşina olduğu bu büyük ustanın, yıllar önce “Kavafis’ten Kırk Şiir” adıyla yayımlanan Cevat Çapan çevirileri; geçtiğimiz günlerde bu kez dilimize aktarılan şiir sayısı da arttırılarak, “Kavafis’ten Yüz Şiir” adıyla Helikopter kitapları arasında yerini aldı.

İstanbul’un varlıklı ailelerinden birinin dokuzuncu çocuğu olarak dünyaya gelen Konstantinos Kavafis; doğduğu ve ilk şiirlerini yazmaya başladığı İskenderiye’de adeta şiirine de başkentlik yapacak şehrini bulmuş gibidir. Erken yaşta babalarını kaybeden ve kısa sürede eski varlıklı günleri geride kalan Kavafis ailesi, büyükbabalarının yanına İstanbul’a göçmek zorunda kalırlar. Burada Bizans ve Helen tarihiyle ilgili araştırmalar yapan ve ailesinin geçmişini inceleme fırsatını bulan şairin, “Demotikos” adı verilen Yunan halk diliyle tanışması da bu yıllara rastlar. İngiliz hakimiyetine girmiş olan İskenderiye’ye dönüşlerinde ise savaş şehri değiştirmiş; Rum topluluğunun ticari etkisi zayıflamış, İngilizler’in kesin egemenliği şehre hakim olmuştur. Şairin erken dönem şiirlerine bu dönemin kötümser havası yansımıştır. İlk şiirlerini 1903’te Yunanistan’da yayımlamaya başlayan Kavafis, hemen ardından gelen 14 şiirin yer aldığı ilk kitabıyla (1904) yoğun bir ilgi görür; şair, 1910’da bu kitaba 12 şiir daha ekleyecek ve yaşamı boyunca başka kitap yayımlamayacaktır. Şiirlerinin kapsamlı bir toplu baskısı ancak ölümünden sonra 1935 yılında yapılabilecektir.

Kavafis’in yalın ve görselliği yoğun bir dile sahip, hikâye etmeye yatkın üslubu araştırmacılar tarafından genel olarak iki bölümde incelenir: Gençliğinin yoğun yaşamını yansıtan lirik aşk şiirleri ve Helen, Roma ve Bizans tarihinden seçilmiş isimler ve olayların aktarıldığı tarihsel içerikli şiirler. Tarihsel içeriğe sahip olmayan ilk dönem şiirlerinde genel anlamda karamsar, yazgıya teslim olmuş kişinin yaşanan bir ânı ve deneyimi sonsuzlaştırma isteği ağır basar. Kayıp giden fırsatlar, geçmişin yeniden yaratılma çabası, tensel hazlar her şeyi kabullenmiş bilge bir ruhun dilinden şiire dönüştürülür: “Hiç değilse boş düşlerle kandırayım kendimi/ hayatımın boş geçmediğine inanmak için.// Kaç kez o kadar yaklaşmıştım da sana,/ elim ayağıma dolanmıştı korkudan;/ neden açamamıştım ağzımı,/ boş hayatım içimde kan ağlar,/ isteklerim yasa bürünürken?” Adı konmamış aşkın, yani cinsel yöneliminin de onu kıstırdığı bu dünyada şair, belki de hiç yaşanmamış anıların hatırlayıcısı konumuna mahkûm edilmiştir: “Yaptıklarımdan ve söylediklerimden/ kimse tanımaya çalışmasın beni./ Bir engel vardı eylemlerimi ve yaşayışımı/ bozup değiştiren. Bir engel,/ ben konuşmaya başlayınca/ beni susturuveren./…/ Gelecekte, daha kusursuz bir toplumda, tıpkı bana benzer bir başkası/ elbette çıkar ve yaşar özgürce istediği gibi.”

Kavafis’in bütün Akdeniz’i kapsayan Helen kültürünü başat bir tema haline getiren tarihsel içerikli şiirlerinde şairin asıl ilgisini çeken bu kültürün tanınan isimlerinden ziyade daha geri planda kalan ikincil portrelerdir. Böylece, kendi ahlâk anlayışının da doğrultusunda üstü örtülen bir tür gizli tarihi açığa çıkarma endişesi taşır gibidir: “Görünce o yiğit, o güçlü o gencecik/ Patroklos’un öldürüldüğünü,/ birden ağlamaya başladı Akhilleus’un atları;/ öfkeye boğdu ölümsüz yüreklerini/ ölümün bu yiğide oynadığı oyun.” Kavafis için tarih, yalnızca geçmişte kalmış bir olaylar silsilesi değil, bir soluk alma, güncele yeniden, farklı bir gözle bakabilmesini sağlayan bir yabancılaştırma alanıdır. Bununla birlikte Yunan dili ve şairleri, soylu ve yiğitçe davranışlar, kahramanlık gösterileri betimlemeyi çok sevdiği temalardır. Kimi şiirlerinde tüm anlatıya dışarıdan bakan bir yabancı göz iken, kimisinde de duygularını ve tarafını açıkça belli eder. Kurtuluşu için barbarlara muhtaç bir toplumun yazgısını değiştirmeye çalışan bir kurtarıcı gibidir kimi zaman da: “İskenderiye’de bir Akhalı yazdı bu dizeleri,/ Batlamyus Lathyros’un krallığının yedinci yılında.”

Kitap Zamanı

özgür edebiyat

2010-07-03T20:38:00.003+03:00

Özgür Edebiyat dergisinin Temmuz-Ağustos tarihli yeni sayısında "Epitaph" ve "Alınganlık" isimli iki yeni şiir(im) var; şiir yayımlamadan geçen uzun bir sürenin ardından...

İnsan kendisini tuhaf hissediyormuş, sahiden..

Szomorú Vasárnap

2010-07-01T20:55:00.003+03:00

Kederli Pazar

Sonbahar ve yapraklar dökülüyor
Yeryüzündeki tüm aşklar öldü
Rüzgâr acı gözyaşlarıyla ağlıyor
Kalbim asla yeni bir bahar için umutlanmayacak
Gözyaşlarım ve acılarımın hepsi nafile
İnsanlar kalpsiz, açgözlü ve günahkar...

Aşk öldü!

Dünyanın sonu geldi, umudun bir anlamı kalmadı
Şehirler silindi, şarapnel yapıyor artık müziği
Çayırlar kırmızıya döndü insan kanıyla
Bütün sokaklarda ölü insanlar var
Başka bir sessiz dua söyleyeceğim ki:
İnsanlar günahkar efendim, hata yaparlar...

Dünya sona erdi!

Gloomy Sunday

unusy'nin evalema'yı ziyareti

2010-06-30T20:14:00.003+03:00

"Bu korku beni bitiriyor. Ne olacak durumum bilmiyorum. Hiçbir ilaç hiçbir doktor bilmiyor, ne olacak durumum bilmiyorum. İnceliyor derim cansızlaşıyor, gitmem gerekiyor, bunu görüyorum, bu güzel yüzüm bir ruh gibi soluyor, ne olacak durumum bilmiyorum. Dünya giysilerimi çıkarıyor çırılçıplak kalıyorum, ölüyıkayıcılar tülden vücudumu ovalıyor, mezarıma götürüyorlar sonunda, ne olacak durumum bilmiyorum. Bütün insanlar çekiliyor, yapyalnız kalıyorum, siz de beni bırakırsanız yalnızlığa, kötü ruhlarla sarılınca çevrem, ne olacak durumum bilmiyorum. Elim ayağım artık tutmuyor, hiçbir düşünce, us, yardım etmiyor, ve hiçbir şeyi artık cevaplayamıyorum, ne olacak durumum bilmiyorum. Ve mezardan bütün acılarımdan kurtulup gelince, adalet terazisi kurulup suçlarımı ve de kalanımı görünce, ne olacak durumum bilmiyorum. Acılar içinde söylüyorum bunu Evalema, kırmızı damlalar ile dolu gözlerim, köşkündeki aynalarda yansıtırken yüzümü, ne olacak durumum bilmiyorum.
...

Yaşamda insan hep böyle, hepimiz aşkın uzattığı çiçek ile süslenmek istiyoruz."

Sami Baydar
"Dünyadan Çıkış Yolları"ndan.

çağının vicdanı olmak

2010-06-19T21:41:00.005+03:00

Saramago'nun ölüm haberi benim için oldukça sarsıcıydı. Çok sevdiğim bir yazarı, bir düşünürü kaybettim. Kısa bir süre önce, "Not Defterimden" adıyla yayımlanan, blog yazılarının derlendiği kitap üzerine bir tanıtma yazısı yazmıştım. Anısına, bu yazıyı tekrar paylaşmak istiyorum.

Jose Saramago'nun yaşayan en büyük romancı olduğunu düşünüyorum.

Bu düşüncemin altında yatan sebeplerden biri, yazdığı romanlarda okuyucuyu her seferinde soluksuz sürükleyen bir hikâye anlatıyor oluşunun yanı sıra, anlatının yarattığı ‘büyük imge'nin metni aşan bir özellik taşıması ve çağcıl bir imgeye dönüşüyor olması şeklinde açıklanabilir. Örneğin, Körlük romanında anlattığı hikâye, siyaset felsefesinin de en temel sorunsallarından biri olan insan doğasının niteliğinden, 21. yüzyıl insanının içinde bulunduğu ümitsiz duruma kadar birçok konu hakkında büyük bir imge oluşturmanın peşindedir. Dilimize çevrilmiş yirmiye yakın romanıyla Türk okuru tarafından oldukça iyi tanınan, 1998 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Saramago'nun bir süredir internet gibi teknolojik bir gelişmenin sağladığı blog paylaşım sitelerinden birinde tuttuğu günlük notlar, geçtiğimiz günlerde Turkuvaz Kitap'tan, Nesrin Akyüz'ün çevirisiyle yayımlandı: Not Defterimden.

Kendisini, “iyimser olmak isteyen bir kötümser” olarak konumlandıran Saramago'nun, bu konudaki açıklaması Pandora'nın Kutusu'nda kalan son şey olan umuda insan yaşamında yer vermenin yarattığı çaresizliği de göz önüne seriyor: “Genel hatlarla kötümser biri olarak bilinirim. Belki kimi zaman, şu çok uzak olmayan zamanlarda adına ahlaki gelişim denen türden etkin ve temel bir iyileşme olasılığı konusunda radikal kuşkuculuğumu ısrarla söylememden dolayı öyle görünmüştür, ama iyimser olmayı tercih ederdim, yalnızca, güneşin her gün doğduğu için, yarın da doğacağı umudunu korumak için bile olsa. Doğacak, ama tükeneceği gün de gelecek.” Bu umutsuz tavrının aksine, politik mücadelenin aktif bir üyesi oluşu ve küresel sorunlara ilgisiz kalamayışı, Portekizli yazarın siyaset alanında da doğru bildiğini çekinmeden söyleyen dürüst kimliğinin bir yansıması. Eski ABD başkanı George W. Bush'tan Silvio Berlusconi'ye; Sarkozy'den Barack Obama'ya dek dünya liderleri hakkındaki zehir zemberek görüşleri çağının ortak aklını temsil eden bir ses oluşuyla da perçinleniyor: “Amerika Birleşik Devletleri gibi büyük bir ülkenin neden ve nasıl olup da onca kez o kadar çapsız başkanları olduğunu soruyorum kendime. George Bush belki de hepsinin en çapsızı. Vasat zekâ, devasa cehalet, karmaşık ve sürekli saf saçmalığın dayanılmaz baştan çıkarıcılığına kapılan sözel ifade; bu adam sanki dünya kendisine miras kalmış da bu dünyayı bir büyükbaş hayvan sürüsüyle karıştıran kovboyun gülünç edasıyla çıkıyor insanlığın karşısına.”

Gazze'de uygulanan sistematik şiddet ve katliamlar konusunda, yine sessiz kalabalıkların sesi olmaya aday bir diğer romancı J. M. Coetzee'nin Kötü Bir Yılın Güncesi'nde dile getirdiği sert görüşlere paralel düşüncelere sahip olan Saramago, İsrail'in uyguladığı zulmün karşısında elinden gelen aktif mücadeleyi sürdürdüğü gibi; yazılı ve görsel medyada bu düşüncelerine yer açmanın uğraşını da vermekte. Kitapta yer alan birçok yazıyı bu konuya ayıran yazarın, kutsal anlatıdaki figürlerin yer değiştirdiği örneği oldukça çarpıcı: “Davut'un taşları el değiştirdi, şimdi onları atanlar Filistinliler. Goliath öbür tarafta, savaşlar tarihinde kimsenin olmadığı kadar, Kuzey Amerikalı arkadaş hariç, tabii, silahlı ve ekipmanlı. Ah, evet, intihar komandosu teröristlerin neden olduğu korkunç sivil kayıpları… Korkunç, evet, kuşkusuz, lanetlenecek, evet, kuşkusuz, ama eğer bir insanı canlı bombaya dönüştürecek nedenleri anlayamıyorsa, İsrail'in hâlâ öğrenecek çok şeyi var.”

“Fiziksel olarak bir yer kaplarız, ancak duygusal olarak bir hafızada yer ediniriz.” diyen Jose Saramago'nun hafızasında yer alan figürlerin, kısa ama kusursuz portreleri de kitabın önemli bir kısmını oluşturuyor. Pessoa'dan Jorge Amado'ya; Carlos Fuentes'ten Antonio Machado'ya dek birçok isim bu galerideki yerini alıyor. Örneğin, Subcomandante Marcos'un halka yaptığı bir konuşmanın hemen ertesinde, yanında bulunan Saramago'nun kulağına eğilip İspanyolca, “No nos abandones” (Bizi terk etme) deyişi ve yazarın “Bunun olması için kendimi terk etmem gerekirdi.” diye cevap verişi, etkileyici anekdotlardan yalnızca bir tanesi.

Sadece Portekiz Edebiyatı'nın değil, tüm insanlığın sesi olabilmeyi başarmış bu büyük yazarın, büyük vicdanın romanları dışında, güncel konulardaki düşüncelerini de yakından tanımak isteyen okurlara tavsiye edebileceğim kitapta denildiği gibi: “Yalnızca kitap sayfalarının geri dönüşü vardır, yaşamınkilerin, yok.”

Kitap Zamanı

pencereler

2010-06-17T22:14:00.003+03:00

Boş günler geçirdiğim bu karanlık
odalarda dönenip duruyorum
pencereleri bulmak için.
Öyle rahatlayacağım ki bir pencere açılsa
Ama bir türlü ortaya çıkmıyor pencereler -
Ya da ben bulamıyorum onları. Belki de
Bulamamam daha iyi.
Belki bir başka işkence olacak ışık.
Kim bilir neler çıkaracak karşıma?

Konstantinos Kavafis

(Çev. Cevat Çapan)

güne başlamak

2010-06-15T19:37:00.003+03:00

"Günün başlangıcı, bir romanın ilk satırları, ilk sayfaları gibidir. Adım adım ilerlenir, iyi ya da kötü, yavaş ya da hızlı, mutlak bir şeyler olacaktır. Önce hava. Acaba nasıl?
(...)
Günün başlangıcı istektir, umuttur, bir savaş çağrısıdır, bir savaşa katılımdır, vazgeçiştir, iyimserliktir, kötümserliktir, tuzaktır, açık bir kapı, karanlık bir dehlizdir; azbuçuk bir belirlilikle en uç belirsizliktir. Belirsizliğin kendisi başlıbaşına bütün düşlere açık, upuzun bir serüvendir. Her yeni günü ötekinin aynı olmaya yazgılı ileri yaştakiler de, özellikle onlar, bugünün başka bir gün olacağını düşleyebilirler. Gecelerin uykuları değil, asıl sabahların uyanıklığı onlar için düşlerin en bereketli hazinesidir."

Adalet Ağaoğlu
"Hayır..."dan.